Fonetiek van Tweants
Dɪzə ʋɛbstiː ɪs ɪn nən stɔːt van ʋœrdɪŋ
In n reagel hierboavn veural blökkes ( of ...)?, klik dan hier (verwiezing).

Dizze webstie is inspireerd deur:
  1. Wikipedia (Dutch phonology)
  2. Dialexicon
  3. Grammatica van Twents, 1994
  4. Taal en volk van Twente, 1948
n Road valt ok te geavn um te kiekn noar:

Anlöp

Twents is de sproak van n hook van t laand um en noabiej tuske twee rivierkes Regge en Deenkel, greanzend an de Pruus. De sproak is noa an t Neersassies, in t biezunder van n Achterhook en van, oawer n poal, West-Meunsterlaand. De sproak löt ok luk noar t Neerfrankies: Ze hef behooldn t oonderschel van t grammaticale geslacht tuske manlikke en vrouwlikke zölfstaandige naamweur en doarbiej hef ze in t biejzunder biej t meervoald van mennige manlikke en onziedige zölfstaandige naamweur (bv. stool/steul resp. woord/weur), en biej de vergrootnde en oavertrefnde trap van völ bievooglikke naamweur (bv. hoog/heuger/heugst) de vörming van n Umlaut. Dizze umwesseling van n stamkleenker kö'j ok wierveendn bie de toovogingn biej bievooglikke naamweur as '~te' en '~ig'. (Bv. hoog/heugte en noa/nöagte, resp. broen/brunig.) Hierin wik ze of van Neersassies as Grönnings en Dreants.
Wieders hef t Tweants aparte vervoging, biej starke werkweur, veur de tweede en deerde persoon enkelvoald (bv. ik loop, doe löps, hee löp), en veur alle werkweur in t meervoald (bv. wie loopt; aansum: loop wie).
Schoonwal Twents ne sproak is woar at de oetsproak in schrift zoa is daallegd da'j met dat schrift zölf oarig in de nöagte komt van woo t doan wordt (of wör), zint dr toch ok wa biejzunderheedn de meuite weerd um let op te geavn. De spelling van t Twents is, vanzölf hoast, te rechte maakt oet de spelling van t Nederlaands. Met dee schriefwieze mo'j dus ok rekkenn.
West-Meunsterlaands, z.B., wordt, eavn vanzölf, luk aans schreavn.

Biejzunderheedn metkleenkers.
Eerstns is doar de oetsproak van de 'r': veur nen kleenker is dit aait as rolnde 'r', dus ok tuske twee kleenkerklaanken in. Bloots noa nen kleenker, of veur de metkleenkers 'd', 'n', 'p', 's', 't', ..., meesttieds nich: dan wordt de 'r' töt 'stomme r', en gif dee kleenker drveur dan ne sjwoa-achtige (/ə/) dreaiing an t eand drvan, töt n soort van tweeklaank.
De 'd' is luk apart geval: Mer in t biezunder is doar bieveurbeeld de oetsproak van n metkleenker 'd' as rolnde 'r'. Doar is ginn wisn reagel veur te geavn. Meestieds mö'j dr met rekkenn dat bie twee 'd'-s tuske twee kleenkers de oetsproak ne rolnde 'r' kan wordn. Ok ne 'd' noa nen eankeldn kleenker kan zoa heurd wordn, of zölfs noa kleenker+'r'. Mer: t is mangs wa aait nich.
Woarvan dan nich voort schreavn t woord met dee 'r' (en dat gebeurt mangs ok)? De groond doarveur is dat in de meeste van zukke gevaln n stam van t woord wierkeand wordt oet aandere Germaanse sproakn as met dee 'd'. Ne rolnde 'r' te heurn, en woar is dan dee 'r' in t woard? Ne 'oplossing' in de spelling zol wean kö'nn zukke weur met dubbele 'r' te schrievn: 'rr'. Bv. 'Hee löp harr' in stea van 'Hee löp hard' of 'Hee löp har', 'Hee wörr kraank' i.s.v. 'Hee wör kraank' en (doarnoa, as t m hoppelik bettert ) da'j zegn könt: 'Hee harr ne kraankte' i.s.v. 'Hee har ne kraankte'. ('wör' en 'har', stam: 'word' resp. 'had(de)' zint veur t öaverige veurbeeldn drvan woar de 'd' wa as (rolnde!) 'r' schreavn wordt.
Nöast dizze 'd=>r -eagnschop' he'j dan ok nog, luk aans, ne 'd=>l' -eagnschop: noa kleenker+'l' wordt de 'd' mennigmoal nich heurd. Boavndat he'j zölfs juust dat twee 'd'-s tusken twee kleenkers heurd kan wordn as 'l' (b.v. 'miln in t weenter'. Dan kö'j dus zölfs zegn: 'Miln in t weenter is mirreweenter.' Of één dat ooit ok döt...)
Apart geval is ok n metkleenker 'n', dee noa nen kleenkerklaank mangs 'dunner' oetsprökn wordt; mangs wördt de 'n' doarmet töt nich meer dan n nasaal eand van n kleenker dr veur. (Woarbie dizn zölf nich nasaal is!) [a. w. ]

Biejzunderheedn kleenkers.
Twents hef um en noabiej dezölfde kleenkerklaankn as Nederlaands hef, mer t hef dat meestparts in n vrijjer verbaand. Zoa he'j n kleenker 'ö', den in t Nederlaands, beziedn van dan in t leenwoord 'löss', allenig veurkomt in n zg. tweeklaank 'ui', den ie fealiks, in dee sproak schrievn har könd as 'öi' of 'öj'. (A'j nen Duutsproater wilt leern um t NL-woord 'huis' good oet te sprekn, dan ku'j veur m daalschrievn 'höjs', dan hef e in een keer good.)
Boetndat he'j de twee kleenkerklaanken 'o'. De een steet körter bie de 'a', de aander bie de 'oe'. (In t Dialexicon wordt dr ok andacht an geavn middels twee schrievwiezn 'ò' (/ɔ/) resp. 'ó' (/o/), met accentn, dee hier dan nich as noadrukteekns meand bint, mer as klaankdudinge. (Zee wieders fig. 1)
Tweeklaankn bint mennigvoald ne verening van kleenkers met metkleenkers as 'j' en 'w'. Of t doarmet twééklaanken bint kö'j òf wean. t Is non eenmoal gebroek, dus wat let, nich in extenso, wordt dr hier, in de kleenkerliest, op geavn. Tweeklaankn as 'uj' en 'ui' kö'j wierveendn hier in dizn reagel (i.s.v. 'kö'j' wordt dr ok wa zegd 'ku'j'), en bie de eankeld-kleenkers u (/ʏ/) en ö (/œ/) in de kleenkerliest.
De klaankn hier broekt zint veur n groot deel klaankn zoas ie dee heurn könt in Noordoost Twente. Dus nöager van bie n Deenkel vort dan van bie de Regge.

Opschötlinge wordt hier n road geavn veur eer möggelik
wearkstuk veur t school nich van dizn anlöp 'knipn en plakn' te doon, mer wis ok wieders te kiekn noar at meer te leern valt.
Um ok let op te geavn:
Wat korte of lange kleenkers bint wordt biej t vak Nederlaands op school aans oawer proat, dan wat dr hier en in de IPA-methodiek oonder verstoan wordt. Biej de IPA-methode hef elkn kleenkerklaank zien eagen symbool en kö'j dee körter anhoaldn of lenger. t Twents hef völ van dee lenger anhoaldn kleenkers. n Klaank veraandert doarbiej nich (of dan deur kleenkerwesseling, of deur de 'r' noa nen kleenker.). Wat biej de taalles neumd wordt korte of lange 'e' (of 'o') in t Nederlaands zint verschilnde klaankn. Um oawer de 'u' en 'i' mer nich te doon.

De spelling van dizze webstie is doan met: 'De universele schriefwieze van Twents van n Kreenk veur de Twentse Sproak (1982)'


Bescheed/Gewag ku'j geavn. Benaamp as dr steet: '[a. w.]'. Woarveur op veurhaand völ daank:
Schik n e-mail too

fig. 1 Eankelvoaldige kleenkers kort, mangs lang, van Tweants. Met wieze van umlaut-vörming (broene pielkes). Van: Gait (2010)
fig. 2 Diphthongs of Netherlandic Dutch. From Gussenhoven (1992:47)
t Twentse Ros döt de weerld kuuln.
As t ear kuln mot döt dee dát zölve wa.

1: Kleenkerliest

Kleenker
Kort/Lang
IPA-symbool IPA-
Schrievwieze
Woord zölf Meervoald&
Verkleaning
of: Vergr. tr.
a
a
tak
tak (m.)
tek(ke)
tekske/tekken

aa; a-
p
aap (m.)
aapn; eape
eapke(n)
o
ɔ
kɔp
kop (ok: kòp)
köp(pe)
köpke
oa
ɔː
sxɔːp1
schoap (o.)
schöap
schöapke
o
o
bot
bot (ok: bót) (m.)
but
butke
oo; o-
blm
bloom (v.)
bloomn
bleumke
oe
u
hus
hoes (o.)
huuz
huuske
oe
l
oel (v.)
oeln
uulke
e
ɛ
bɛk(kə)2
bek(ke) (v.)
bekn
beksken/bekken
ea
ɛː
kɛːrk4
keark (v.)
kearkn
kearksken/kearkken
i
ɪ
vɪs
vis (m.)
viske(n)
viske
ee; e-
ɪː
kɪːnd
keend (o.)
keender
keend(e)ke(n)
ie
i
i
ie
---
ie
rʝə1, 2
riege (v.)
riegn
riegke
ö
œ
trœj
lœs
trui (v.)

lös (bn., bw.)
truin
truiken
---
öa
œː
'éénlœːstɪɣ1
eenlöastig
---
u
ʏ
trʏj1
'brʏmməl2
trruj (oetr.wrd)
brummel (m.)
---
brummeln
brummelke
eu
ʏː
lʏː
leu
---
e (stomme)
ə
'brʏmməl3
brummel (m.)
brummeln
brummelke
eh
əː
əː3
eh (oetr.wrd)
---
uu; u-
y
pyt
puut (m.)
puutn
puutke
uu; u-
bl
buul (m.)
buuln/bule
buulke
Tweeklaankn
ou
ɔʋ
slɔʋ
slouw (bn.)
slöwer
~aar
~ear
~eer
~eur
~ier
~oar
~oor
~oer
~uur
~aːə
ɪːə
ɪːə
~ʏːə
~iːə
~oːə
~oːə
~uːə
~yːə
dʏːə4, 6
deur (v.)
deurn
deurke
ei
ɛj
vlɛjs
bɛjə4
vleis (o.;arch.)
beier (o.;arch.)
---
---
---
---
ij
ɪj
nɪj
nij (bn.)5
nijjer
1: verwiezn wordt, veur de IPA-teekns 'x' (nich verhaspeln met 'iks'), ʝ, j en ɣ noar de liest van metkleenkers
2: verwiezn wordt, veur het IPA-teekn 'ə', noar woar aans in dizze kleenkerliest zölf.
3: Het IPA-teekn 'ə' (sjwoa) steet veur nen klaank, den hoast t zölfde is as het IPA-teekn ʏ.
Vgl. (NL-)'verrukkelijk' wordt ok, as dorighead, wa schreawn as 'verrukkulluk'.
4: De 'r' noa nen kleenker wordt meesttieds allenig heurd as n soort sjwoa 'ə' (mangs ɒ [a. w.]); nen dreai an t eand van den kleenker töt tweeklaank. Mer in weur as 'keark' ('kaark') of 'weark' kö'j de r gewoon heurn.
5: De oetsproak is hier nich '/nij/' (niej), ok nich '/nɛj/' (nei), mer dus '/nɪj/', (ni-j)!
6: Meer veurbeeldn...

2: Liest van Metkleenkers

IPA-symbool IPA-
Schrievwieze
Veurbeeld-
woord
Metkleenkers 'g' en 'ch'
ɣ
ɣɔːn
goan
ʝ2
mieʝ
rieʝ(ə)
mieg
rieg(e)
j3
riej
rieg(e)
ʋ
rʏʋ1
rug / ruw
ŋ
zɛŋŋ
ɛŋəl
zegn
engel
x2
laxn
lachn
Metkleenkers 'r' en 'd'
De rolnde 'r', de stomme 'r'; de 'd' as rolnde 'r' en as 'j', de 'd' as 't', en as vortstörvn 'd'
r
rɔːt
road (bn.)
ə of ɒ
doːɒ
doar4 (bw.)
r
har
mɪrəʋɪːntə
hard (bw.)
mirreweenter
j
striejn
striedn
_
oalə
oalde
Metkleenkers 'v' en 'w'; 'v' as 'w'
'v' en 'w' te hope met 'n'
ʋ5
ɔːʋə
oaver5
mm
bɔːmm
boavn6
Metkleenker 'n' as 'm' noa 'b', 'p',...
mm
pm
hemm
slɔːpm
hebn7
sloapn
1: Mangs wordt ok schreavn 'ruw'. Oetsproak van ruw (rʏw) nich verweern met (Nl.) ruw (ryw)
2: The sound spelled 'ch' is a voiceless velar fricative [x] in Northern Dutch and a voiceless palatal fricative [ç] in Southern Dutch, including all of Dutch-speaking Belgium.[3] In the North /ɣ/ is usually realized as [x] or [χ], whereas in the South the distinction between /ʝ/ and /ç/ has been preserved. Dus: /ʝ/ - nich verweern met /j/ ! - is de zachte G.[a. w.]
3: Mer toch: Mangs wordt de g (as /ʝ/ ) zoa zacht dat meer nen j-klaank /j/ heurd wordt.
4: Bemaark: Dr wordt schreavn: 'doar'. Toch is de oetsproak nich 'dɔːɒ', mer 'doːɒ'.
Zee wieders ok noat 4 biej de kleenkerliest.
5: The realization of the /?/ phoneme varies considerably from the Northern to the Southern and Belgium dialects of the Dutch language. In the north of the Netherlands, it is a labiodental approximant: [?].
In stea van 'oaver' te schrievn ko'j dus ok 'oawer' schrievn (of 'schriewn' i.s.v. 'schrievn').[a. w.]
6: a) Dubbel 'm' in IPA-code leazn as twee moal 'm' , nich bloots as lange 'm'
b) Möggelik is bɔːmm ne recentere oetsproak;bɔːʋn löt ok recht.
7: vgl. noat 6a
6: Meer veurbeeldn...