Geschiedenis

Ariëns, AMAJ

Concordia werd aan het begin van de 20e eeuw gebouwd op initiatief van pastoor Alphons Ariëns, de oprichter van de eerste katholieke arbeidersvereniging van Nederland. Deze vereniging, opgericht in 1889, had als doel tegengas te bieden aan de opkomst van het socialisme onder de textielarbeiders. In het begin was de vereniging gehuisvest in het arbeidershuis Tivoli aan de Oldenzaalsestraat, maar na enkele jaren werd besloten tot de bouw van een nieuw hoofdgebouw. Ariëns had hierbij een markant gebouw in het hart van de stad voor ogen, dat symbool zou staan voor het katholieke leven in Enschede.

De Vereeniging Concordia werd opgericht voor de oprichting en exploitatie van het gebouw. Architect Clements werd gevraagd met een ontwerp te komen voor het nieuwe arbeidershuis, dat werd gerealiseerd op de plek van de voormalige R.K. jongensschool aan de Markt. Op 20 juli 1902 werd het gebouw feestelijk geopend. 

1909 - Markt met Concordia1893 - 24 maart, Markt








Links de R.K. jongensschool, rechts het 'markante' Concordia.

Het had een restauratiezaal, bibliotheek, vergaderruimten, toneelzaal en logeer-gelegenheden. In de kelder was spaarbank 'Providentia' gevestigd, een initiatief van Ariëns om de spaarzaamheid van de katholieke arbeider te bevorderen. Pastoor Smithuis sprak bij de ingebruikneming in 1902: 'Er is veel moois in Enschede, maar niets kan het halen bij Concordia'.

Mogelijk fungeerde het toen ook al als bioscoop; zo meldt Historie van Enschede dat Enschede in 1908 zijn eerste bioscoop kreeg aan de Markt, maar dat dit theatertje snel een mislukking werd. Welke bioscoop dit precies was en waar deze op de Markt gevestigd was is niet duidelijk. Het zou echter goed kunnen dat deze eerste bioscoop zich in het verenigingsgebouw Concordia bevond.

1909 - Brand Tweede Kerstdag

Al na zeven jaar, in 1909, ging het bij een brand verloren. De vereniging besloot direct tot wederopbouw van het huis en ditmaal werd de opdracht verleend aan de Amsterdamse architect Jacques Van Straaten, bekend van zijn ontwerp voor De Bijenkorf in Amsterdam.. Het nieuwe pand werd tweemaal zo hoog als zijn voorganger, met nog meer vergader-ruimten en logeermogelijkheden. 

Het kreeg volgens de architect een “Amerikaans karakter” wat zich uit in de neoclassicistische stijl van het pand. Het in baksteen opgetrokken gebouw van in totaal vijf bouwlagen heeft een sterk symmetrische voorgevel verdeeld in drie traveeën (een travee is een ruimte-eenheid in de architectuur, die duidt op de maat van één venster, boog of gewelf). De middelste travee is vrij breed, waarbij iedere verdieping is voorzien van vier vensters en een gietijzeren balustrade. De beide zijtraveeën hebben elk één venster per verdieping.

Sinds de herbouw werden in Concordia besloten toneeluitvoeringen gegeven. Ook werden er vanaf dat moment filmvoorstellingen gegeven. In Concordia betaalde je in 1912 voor eerste rang plaatsen 35 cent, voor tweede rang 25 cent en voor derde rang 15 cent. Speciale kindervoorstellingen waren 15 cent goedkoper, met alleen de eerste en tweede rang tot beschikking. De Concordia Bioscoop adverteerde met teksten als: "De Concordia Bioscoop is de grootste inrichting, biedt de schoonste films tegen de laagste entreeprijzen" , "Twente’s grootste bioscoop” die "het hoogste en schoonste wat er op bioscoop gebied is biedt.”

De filmvoorstellingen bestonden voornamelijk uit documentaires en kindervoorstellingen. Alhoewel de Concordia Bioscoop wat betreft aantal zitplaatsen inderdaad een tijdje de grootste bioscoop was in Enschede, kon ze de concurrentie met de directie van Alhambra niet aan en sloot eind 1916. 

Er werd in 1933 opnieuw een poging gedaan om er een bioscoop van te maken maar deze sloot nog in hetzelfde jaar.

In 1962 werd het gebouw aan de gemeente Enschede verkocht en werden er ook openbare toneel- en cabaretvoorstellingen gegeven onder de naam Cultureel Centrum van Enschede. 

Na lange onzekerheid besloot de gemeente het van binnen en van buiten te restaureren met financiële hulp van een stichting van voormalige textielbaronnen. In 1974 werd het gebouw als Theater aan de Markt Concordia geopend en werd het ook officieel als theater in gebruik genomen. Bij de verbouwing in 1978-1979 werd Concordia aan de eisen van een theater aangepast.

In 1996 ging het open als Concordia Kunst en Cultuur en kreeg het er een filmhuis met twee filmzalen bij. Het filmhuis bleek na verloop van tijd erg succesvol. 

Medio 2014 zal de theaterzaal onder druk van bezuinigingen worden omgebouwd tot derde filmzaal en zullen de theater voorstellingen nagenoeg helemaal verdwijnen. 


Bronnen:

Architectuur Gids Enschede

De Valkenberg

Theater Encyclopedie

Eindwerkstuk Het bioscoopwezen in ENSCHEDE van 1910 tot 1918 (Lisan Beune)

 Cinema Context