Onze achternaam…Kalkman...daar is wat mee.

 

 

 

Homepage

Achtergrond

Het rode Boek

Takken

Naamindex

Onze naam…

Nieuw

eMail

English

 

 

 

Een geromantiseerde zoektocht in het verleden.

Wat er precies met onze achternaam aan de hand is, weet ik niet. Maar het boeide me wel om er wat meer van te weten te willen komen. Ik heb me als bouwkundige daarom laten verleiden tot een uitgebreide zoektocht naar de mogelijke herkomst van die naam “Kalkman”.

Ik heb mijn nogal fantasierijke gedachten en ontdekkingen voor mezelf op papier gezet, maar wil de lezer van deze website wel kennis laten nemen van een uittreksel daaruit.

Let wel, ik geef hier niet mijn idee over onze afstamming, maar alleen een fantasie, en misschien een nog wel aannemelijke ook, over de mogelijke herkomst van onze achternaam!

 

De aanleiding

Voorin het boek met de genealogie van de familie Kalkman (het rode boekje) worden enkele, enigszins wetenschappelijk onderbouwde ideeën aangedragen omtrent het ontstaan van onze achternaam. Het meest aannemelijk wordt daarin gevonden, dat het gaat om een beroepsverwijzing; dus zoiets als Timmerman, Koopman, Groenteman, Speelman, enz.

Ik ben daar echter niet zo zeker van.

 

Eerder onderzoek

Op 31 oktober 1976 kreeg ik een brief van W.M.A.Kalkman Jr uit Katwijk aan zee. Hij was bezig met het achterhalen van familiegegevens. In zijn brief meldde hij het volgende:

“Aan een onderzoek “wat betekent de naam Kalkman” hebben zes mensen gewerkt, die tot de conclusie zijn gekomen dat de naam “Kalkman” mogelijk geen beroepsnaam aanduidt, zoals in vele genealogische bladen wordt beweerd. Er bestaat een groot aantal theorieën, waarvan ik de meest betrouwbare hieronder vermeld (de andere ken ik, Ton, helaas niet).

In het begin der Middeleeuwen zijn de achternamen gevormd. In diezelfde tijd leefden er Pausen die Calixtus heetten. Wanneer een kind werd geboren op de verjaardag van die Paus, kreeg het ook vaak die naam mee. Het is begrijpelijk dat zo’n mooie naam als Calixtus niet als voornaam voldeed. Die naam werd dan al spoedig afgekort en verbasterd tot: Calix of Calec, etc. Zoon van Pieter heette in Friesland Pietersma. In deze omgeving heette zoon van Pieter, Pieterman. Zo werd Calec tot Calecman en later tot Calckman!”

Nadat ik ontdekt had dat de namen Kalk en Kalksma ook bestonden, heb ik lang aan die verklaring geloof gehecht. In de loop van mijn zoektocht en na het vinden van toevallige ontdekkingen werd dat allengs minder.

 

Mijn eerste overwegingen

We kennen “Kalkman” beginnend met een K en Calckman beginnend met een C.

Verschillend geschreven, in klank gelijk. Ik ga dan ook uit van tenminste een verwantschap in betekenis. Een calckman was rond het jaar 1600 een beroep, zover is zeker. Er zijn ook op Internet meerdere voorbeelden van te vinden.

Maar wat zou dat oude beroep van "Kalkman" dan precies in hebben gehouden? En is het beroep Calckman misschien ook genoemd naar een al bestaande, veel oudere (bij)naam?

Ik denk het laatste. Een (veel) oudere naam die later in gebruik is geraakt om een bepaald beroep mee aan te duiden. En door één van onze voorouders als een door hem gewenste extra naam, “achternaam”, gebruikt en als zodanig ooit ook laten opschrijven in een kerkelijk register.

 

Maar waar komt die naam dan vandaan?

De eerste registratie van de naam Kalckman dateert volgens het rode boekje van rond 1650 / 1700. De beroepsaanduiding calckman is op schrift echter van veel oudere datum teruggevonden. Een oud-collega van me heeft in het gemeentearchief van Haarlem een boekje van de bouw van het Frans Halsmuseum aldaar gevonden, getiteld: Dagelyckx Memoriael Ao 1607 5/10, inhoudende de "Memory van alle dagelyckse ontvang en (uitgaven) van 't oude mannengasthuys binnen der Stadt Haerlem, beginnende ao 1607 de 10 may".

In dit boekje zijn de betalingen bijgehouden aan de bij de bouw betrokken ambachtslieden, waarbij er melding is gemaakt van het feit dat "t.b.v. het overhaelen van de calckberg diverse malen een aantal centen betaelt is aan de calckman (een zekere gerrit rijcken calckman)".

Deze naam dient mijns inziens gelezen te worden als: gerrit, de zoon van rijck, van beroep calckman. Calckman met een C als beginletter verwijst vrijwel zeker naar het Latijnse (Romeinse) woord Calx, kalk dus, waarmee deze persoon werkte.

In de schepenakten van Arnemuiden (op Internet gevonden) komt het beroep van calckman ook enkele keren voor en wel in 1581.

RAZE 130 Schepenakten Arnemuiden - transcriptie mevr. H.A. Gijsbertsen

april 1581 – maart 1582.

06-04-1581: Jan Mattheus contra Cornelis Andries calckman; deken schippersgilde daarbij geroepen.

06-06-1581: Ghijsbrecht de metselaar en Pauwels Maartens metselaar contra Cornelis Adriaens calckman.

In het overzicht uit 1584 van de bewoners van de Langstraat in Arnemuiden, waarin naast veel verwantschapsnamen (zoon van) ook veel beroepsnamen als “achternamen” staan vermeld, komt een Jan Calckman voor.

 

Wat voor een beroep was dat dan?

In de Österreichische Nationalbibliothek in Wenen bevindt zich een miniatuur uit ca. 1447, afkomstig uit de roman Girart de Roussillon van Jean Wauquelin, die de bouw toont van een aantal gotische kerken in de verschillende fasen van de werkzaamheden. Op het door mij hierna opgenomen deel daarvan oefent de persoon rechtsonder het beroep van calckman uit. De kalkberg rechts is door hem eerder voorbereid, zodat hij er met een kalkhouw voor de metselaars telkens een gedeelte van af hoeft te halen en om moet zetten om hen van de benodigde metselspecie te kunnen voorzien.

image001

Dit plaatje is breder bekend, want het is in september 2003 ook gebruikt in een publicatie van de Rijksdienst voor de monumentenzorg (nr. 37) over het gebruik van kalkmortel.

Het stuk gereedschap dat hij hanteert, de kalkhouw, intrigeert me, maar daarover straks meer.

De Duitse benaming van Kalckmann zal bij hem zeker van toepassing kunnen zijn geweest.

Ik denk dat daarvan op schrift overigens wel niets te vinden zal zijn.

Een verwante afbeelding kwam ik tegen op de bijna even oude muurschildering in de kloostergang van het klooster van Monteoliveto Maggiore in Toscane / Italië.

Ik mocht daar helaas niet fotograferen. Wie heeft daar wel een afbeelding van?

 

Verwante (beroeps)namen

Uit enkele telefoongidsen heb ik onderstaande achternamen gehaald.

Kalk, Kalkan, Kalken, Kalker, Kalman(n), Kalmijn, Kalkeren, Kalkert, Kalkema, Kalksma, Kalkoene, Kalkoven, Kalkhoven, Kalkhove, Kalkhuis, Kalkman, Kalkbrenner, Kalkstein, Kalkwarf, Kalkhoff, Kalkmann? Van Kalken?

Van een Duitse internetsite gehaald: Calckman, Kalckhoff, Kalckman, Kalckmann, Kalckmeyer, Kalkenz en Kalkman.

 

Kalkman als “volksnaam”: een zijsprongetje

Bij eb valt in de buurt van Schiermonnikoog de schelpenbank Engelsmansplaat droog, die er in de zon door de vele schelpen kennelijk zo wit uitziet, dat deze plaatselijk “de Kalkman” wordt genoemd. Is dat misschien een overblijfsel van een oud streekverhaal over een gevaarlijke reus die met zijn witte haardos telkens langzaam uit zee oprijst, maar er na enige tijd gelukkig ook weer in terugzakt (eb en vloed)? Zie verder in dit verhaal.

Dat de naam in de omgeving nog steeds wordt gebruikt, moge blijken uit het feit dat er in het plaatsje Wierum bij de dijk een eetcafé “De Kalkman” staat. Voor de bewoners daar een vanzelfsprekende volksnaam, meer dan Engelsmanplaat, zo bleek mij ter plekke. En, zo werd mij verteld, inmiddels door veel Kalkmannen al eens bezocht.

image003

De Friese schrijver Durk van der Ploeg heeft de volksnaam van deze schelpenbank als titel van zijn boek gekozen: “Reis nei de Kalkman”. Ik moet het nog lezen.

Tijdens een kort verblijf in hotel Gaasterland in het plaatsje Rijs (november ’02) ontdekte ik op de placemat onder onze borden de afbeelding en de naam van de “Kalkman”, terwijl deze op de kaart in de VVV-brochure over Friesland niet voorkwam. Hieronder een uitsnede van deze papieren placemat.

image006

Zijn we een boeiend volksverhaal kwijtgeraakt of kent iemand die nog?

Nu, eind oktober 2005 ben ik in het bezit gekomen van een boek over Wierum en haar bewoners. Het boek heet Springtij, het is geschreven door Abe Brouwer en in 1963 uitgegeven bij De Arbeiderspers in Amsterdam. Het verhaal speelt zich af rond 1890. Hard werkende vissers en hun vrouwen. Sappelen om wat geld te verdienen. Veel bijgeloof ook. Het leek voor de hand te liggen dat er in dit boek wel iets over de Kalkman zou zijn te vinden en dat bleek ook zo en wel op blz. 156.

´Ginds vaart Auke en haalt de peddel met alle kracht die in hem is door het water. Met gespannen rug en tanden stijf op elkaar trekt hij de boot naar het doel, de Kalkman. De zandbank lijkt een oude reus, zoals hij daar noordoost in zee ligt. Bij eb probeert hij telkens z’n rug boven water te houden en is dan een lustoord voor duizenden vogels, zoals bij herfst, wanneer ze op trek zijn.` 

Van blz. 162 en 163: ´Waar op de wereld vindt men anno 1893 een bijgeloof in zoveel lugubere vormen dan hier? Vertellen, daar zijn ze in Wierum gek op. Uren aaneen kunnen de vrouwen vertellen, maar het gaat meestal over vreemde verschijnselen en spoken, gehoord van moeder en grootmoeder. Hun geheimzinnige inslag vervormt de verhalen steeds meer, zodat ze zelfs bij de gedachte eraan al rillen.´

Een toevallige ontdekking en Abe Brouwer zal zijn informatie voor dit verhaal wel ter plaatse hebben verzameld.

 

Redeneer nog even met me mee

Ik denk dat het niet bij een verwijzing naar het beroep van Calckman hoeft te blijven. Was de oudst geregistreerde Kalkman van onze stamboom wel een calckman van beroep?

Het hoeft niet en ik denk ook van niet. Ik heb echter geen bewijs, maar toch…..

Lezend in het boek "De Kelten" van Gerhard Herm (uitgave Tirion, ISBN 90-5121-328-X) blijken de mannen van enkele Oost-Europese stammen van dit "volk", zoals bijvoorbeeld de Alemannen of Allemannen, zich voor de strijd op te maken met in gips / kalk gesteven haren. Door hun Romeinse tegenstanders misschien daarom wel spottend of met "angst en beven" met "Calxman¬nen" aangeduid. De naam van deze volksstam klinkt nog door in het Franse “Allemagne” (Duitsland) of misschien ook nog wel in het Oudnederlands “Jan en alleman” of een “allemans vriend”. Oude termen kunnen lang blijven voortbestaan en soms ook een andere betekenis krijgen. Alemannen: zonen, broeders, volgelingen of strijders van Ale?

 

En opeens was hij daar

De hierna afgebeelde krijger ontdekte ik via een televisie-uitzending over het Gallo-Romeinse museum in het Belgische Tongeren. Na het lezen van mijn verhaaltje over de mogelijke herkomst van mijn achternaam, waren zij bereid deze foto naar me te mailen. De krijger ziet op naar een Romeinse legionair, waarmee hij in strijd verwikkeld is. Deze legionair is helaas niet mee gefotografeerd.

image008

Zo´n Alleman met zijn witte kalkharen noem je toch al gauw spottend een Calckman, nietwaar?

Standaard encyclopedie: Alemannen: Westgermaanse volksstam, die van de eerste tot de derde eeuw uit oostelijk Duitsland naar de Elbe en dan naar de streken aan de Boven-Rijn oprukte. Van hieruit werden Gallië en Lombardije geplunderd. De Alemannen werden door de Romeinse keizers verslagen, maar in een deel van de Bovenrijnse streken, o.m. in de latere Rijnpalts, konden zij zich handhaven, totdat zij in 506 verslagen werden door de Frankische koning Clodovech (Clovis) en in het Merovingische rijk werden opgenomen.

Samen met de Galliërs vormden de Alemannen de tegenstanders van de Romeinen in Frankrijk. De Romeinen hebben weliswaar veel stammennamen (in het Latijn) op schrift laten zetten (of zelf een naam gegeven), maar misschien niet alle, of niet de door de soldaten gegeven bijnamen? In ieder geval komt de achternaam Aleman in de telefoongidsen voor; ook de Italiaans klinkende achternaam Alemanni. Wat te denken van Mateo Alemán: Spaans schrijver uit 1547.

Een citaat uit ons rode boekje

Op een veel vroeger tijdstip vinden we in Den Haag Jan Jansz. Calckman, die omstreeks 1565 geboren moet zijn. Hij leefde in de tijd dat in ons land verwoede discussies liepen over de vraag of het kerkorgel mocht worden gebruikt voor begeleiding van het psalmzingen of dat het voor dit doel ten stelligste diende te worden uitgebannen. Jan Jansz. was een fanatiek voorstander van het laatste. Hij heeft deze mening schriftelijk (middels een Antidotum) en mondeling kenbaar gemaakt, waarna de kerkeraad van ´s Gravenhage hem op 20 december 1641 heeft gedwongen volledig “amende honorable” te maken”.

Ik ben op Internet naar hem op zoek gegaan en vond het volgende:

        college geschiedenis gereformeerde en hervormde kerk.

Constantijn Huygens propageert in zijn geschrift over Gebruyck of ongebruyck van 't orgel in de kerkcken van de Vereenighde Nederlanden (1641) het verstandig kerkelijk 'orgelgebruik', dat wil zeggen, ter begeleiding van de gemeentezang. Zijn pamflet lokt zowel bijval als tegenstand uit. Huygens verspreidt het geschrift zelf in academische, literaire en diplomatieke kringen, welke lieden vrijwel zonder uitzondering positief reageren. Naar aanleiding van zijn geschrift wordt in Den Haag in april 1641 de orgelbegeleiding ingevoerd. Deze invoering wekt echter zoveel beroering dat deze na enkele weken ongedaan moet worden gemaakt. De tegenstand komt zowel van conservatieve gemeenteleden (onder aanvoering van Jan Janszoon Calckman) als van één van de predikanten (Caspar Streso). Pamfletten en briefwisseling over en weer duren voort tot in 1642. Hoeveel invloed Huygens' geschrift op de invoering van de orgelbegeleiding heeft is niet aan te geven.

        Gedicht van Constantijn Huygens, 1647:004

OP EEN DOLL GEDICHT VAN IAN SOET TEGENS MIJNE HEILIGE DAGHEN

De snaer van een' ontstelde veël

Bestaet weerom mijn oor t' ontstellen.

Wat komt mij dese Calckman quellen?

Het zijn een-galghighe gesellen,

Het zijn doctoren sonder scheel.

Een touw, een touw voor keel en keel.

Sij konnen beid' haer naem niet spellen,

Sy schrijven L. of E. te veel.

28. Ianuary.

Mijn voorzichtige conclusie

Dese Calckman” klinkt hier nogal denigrerend. Doelt Constantijn Huijgens hier op ´s mans beroep of was een calckman (spottenderwijs) bij hem ook nog op een andere wijze bekend?

Ik denk het laatste. Volgens mij was een calckman ook een soort “strijder tegen beter weten in”. Een Don Quichotte-achtige figuur. Met zijn kalkhouw inhakkend op zo´n zachte, witte bult metselspecie. Voor onze stamvader een geuzennaam? Wie zal het zeggen. Als zalmvissers kenden ze de Zuid-Hollandse en Zeeuwse wateren goed. Een relatie dus met de 80-jarige oorlog? Een verwijzing naar die oude “calckmannen” die strijdend tegen de Romeinen ten onder waren gegaan? Protestanten (Germanen) tegen de Roomsen (Romeinen)?

Zijn we een gezegde kwijtgeraakt uit onze Nederlandse taal? Vechten als een calckman? Mogelijk wel. Misschien is er een taalwetenschapper die hier nog wat meer over zou kunnen vertellen.

 

Tot slot

Ook in andere Europese landen komt mijns inziens de verwijzing naar deze oude “calckmannen” voor. Kijk Internet er maar op na.

The Chalkman Group is a leading full service, international sales, marketing & distribution company for kitchen and laundry equipment procurement and project management services.

Een Amerikaanse handelaar in van gips gemaakte figuurtjes:

the CHALKMAN

   home of the CARNIVAL CHALK PRIZE 

Thomas (Tom) G. Morris aka the CHALKMAN, noted authority on old carnival chalkware/plaster prizes, also the author of  two books on the subject,

'THE CARNIVAL CHALK PRIZE" published in 1985 and "THE CARNIVAL CHALK PRIZE II, published in 1993 by PRIZE PUBLISHERS.

Contact information: email address chalkman@cdsnet.net

Een obscure “internetpub” met de naam “Chalk Man” kwam te voorschijn met als beeldmerk een persiflage op de in de Engelse krijtrotsen getekende “Long man”, die plaatselijk dus ook wel Chalk Man wordt genoemd. Hieronder een foto die ik van hem heb genomen tijdens een vakantie in Zuid Engeland. De speren lijken in mijn ogen ook nog een verwantschap op te roepen met de kalkhouw.

image009

image011

Zelfs de omschrijving calqman leverde een vermelding op: www.proveedores-ok.com.ar/calqman.htm. Een Argentijnse “hit”?

 

Of wat te denken van de naam van een eilandje in de Chonos archipel aan de zuidkant van Chili: Isla Magdalena – Caleta Calquemán (GPS positie 44° 39 Z, 73° 27 W).

Of zoals deze trotse vader die zichzelf met zijn krijtende zoon op het net heeft gezet.

Chalkman

image014

Wie weet nog meer van die wonderlijke verhalen? Ik wil ze graag leren kennen.

 

Ton Kalkman

22 maart 2005.

calckman@zonnet.nl

 

 

 

 

© 2000-2008 Theo J.F. Schalke, Zoetermeer/Netherlands. Het auteursrecht van de tekst van het boek berust bij de erfgenamen van P.N. Kalkman. De hier vermelde genealogische gegevens zijn nadrukkelijk uitsluitend bedoeld voor niet-commercieël en persoonlijk gebruik om tot een uitwisseling van gegevens te komen bij eventuele gezamenlijke voorouders. Alhoewel afzonderlijke feiten niet onder het auteursrecht vallen, is integrale overname van deze genealogische gegevens ten behoeve van publicatiedoeleinden door middel van druk, fotokopie, microfilm, CD-rom, BBS, database of Internet is niet toegestaan zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. 

Bij gebruik van de gegevens van deze website wordt verwacht dat bij de bronvermelding verwezen wordt naar de website "Genealogie en Historie van de Familie KALKMAN" van Theo J.F. Schalke en/of de andere auteurs en bewerkers zoals deze vermeld  zijn op de diverse pagina's.