Vivaldi: Vier Jaargetijden
Vier opnamen

Vivaldi: Vier Jaargetijden + Vioolconcert RV 171 + Concert voor strijkers RV 163 Europa Galante o.l.v. Fabio Biondi Opus111 OPS 912
Vivaldi: Il cimento dell'armonia e dell'inventione Opus 8 (waaronder: Vier Jaargetijden) Europa Galante o.l.v. Fabio Biondi Virgin 5 45465 2 (2 CDs)
Vivaldi: Vier Jaargetijden (dezelfde opname op Virgin als hierboven genoemd) + Vioolconcert RV 253 "La tempesta di mare" + Uit L'estro armonico:    Concerten no's 8, 10 en 11 Europa Galante o.l.v. Fabio Biondi Virgin 7243 545724 2 5
Vivaldi: Il cimento dell'armonia e dell'inventione Opus 8 (waaronder: Vier Jaargetijden) + L'estro armonico Opus 3 (12 concerten) Europa Galante o.l.v. Fabio Biondi Virgin 64844082 (4 CDs)
Vivaldi: Vier Jaargetijden + Concert RV 551 + Concert voor strijkers RV 128 Giuliano Carmignola, viool Sonatori de la Gioiosa Marca o.l.v. Andrea Marcon Divox CDX 79404
Vivaldi: Vier Jaargetijden + Concerten RV 551, 128, 277, 234, 199, 271, 180, 153, 212, 270, 286, 582, 581, 208 Giuliano Carmignola, viool Sonatori de la Gioiosa Marca o.l.v. Andrea Marcon Brilliant Classics 93091 (3 CDs) (identiek aan Classic fM 93607) (opnamen van Divox)
Vivaldi: Vier Jaargetijden + Concerten RV 257, 376, 211 Giuliano Carmignola, viool Venice Baroque Orchestra o.l.v. Andrea Marcon Sony SK 51352

Verkoopt alleen met blote violen.

De afbeeldingen hierboven betreffen uitsluitend opnamen van Fabio Biondi en Giuliano Carmignola, terwijl zij ieder "slechts" twee opnamen gemaakt hebben.
Behalve deze vier opnamen zijn er nog honderden andere, waaronder enkele tientallen best wel goede tot zeer goede exemplaren. Maar deze kleine selectie vind ik het meest fascinerend, omdat ze beide in een heel kort bestek laten zien wat er in enkele jaren is gebeurd in de authen­tieke uitvoerings­praktijk van barok­muziek die tot meer dan vervelens toe is opgenomen, en tot welke "ontsporingen" dat heeft geleid. En omdat zij dat doen in uitstekende uit­voeringen die duidelijk boven de meeste andere uitsteken.


Recensenten beginnen een recensie van een opname van de Vier Jaargetijden van Vivaldi vaak met iets als : O nee, niet wéér een Vier Jaargetijden van Vivaldi! En het afgrijzen spat van het scherm of papier. Om dan doodleuk een regel verderop reeds te schrijven dat het deze keer toch (weer) iets bijzonders was, en om drie schermen vol enthousiaste bewoor­dingen verderop te conclu­deren dat je (als lezer dus) deze versie dus ook maar moet proberen.
Nou, daar is natuurlijk geen beginnen aan, met honderden opnamen op de markt en honderden violisten die zich willen (en moeten) bewijzen door er hun eigen opnamen aan toe te voegen. Sommigen zelfs meer dan eens. Kennelijk vormen deze vier vioolconcerten nog steeds de spannendste barokmuziek ooit, en een uitdaging voor elke violist om er iets bijzonders van te maken. Elke goede violist(e) is dan ook zonder meer in staat tot een goede opname, maar een "interes­sante" opname is een geheel andere zaak. En aan een opname die verkoopt worden weer andere eisen gesteld - en dat hoeven zeker geen muzikale eisen te zijn.

Een nieuwe opname van bij voorbeeld een violiste verkopen ("aan de man brengen") lukt alleen nog door de dame in kwestie zo bloot mogelijk op zowel de omslag als het boekje af te beelden. En dan nòg is er geen hond die het koopt als het niet in de aanbieding is en je er een gratis taart bij krijgt. (Bij de redelijk recente opname van Janine Jansen krijg je overigens geen gratis taart, en in de aan­bieding is ie ook al niet. Maar ook al is verder alles in orde - de blootheid en zelfs ook de uitvoering - het is niet erg waarschijnlijk dat die CD buiten Nederland verkoopt.)

De waardering voor opnamen van de Vier Jaargetijden heeft de laatste decennia diverse ontwikke­lingen door­gemaakt. Waar­schijnlijk zonder meer vanwege de over­verzadiging. "Vroeger" was de beste uit­voering de meest gevoelige, of de gladst gestreken uit­voering; als het maar een opname van I Musici was - dus die maakten er een stuk of vier, want "de nieuwste I Musici" verkocht gewoon altijd goed. I Musici was een kwaliteits­keurmerk als het om Vivaldi ging.
Maar I Musici zijn al een tijdje helemaal uit. Eerst vanwege Marriner, en toen de authen­tieke uitvoerings­praktijk opkwam vanwege Pinnock; en toen de Italianen zelf Vivaldi op authen­tieke wijze gingen spelen, waren ook Marriner en Pinnock al snel helemaal uit vanwege zo'n beetje alles en iedereen.
Daarnaast behoort de tijd dat je als violist pas serieus genomen werd na je tweede opname van de Vier Jaargetijden (en zowel Marriner als Pinnock behoorden tot die tijd, terwijl zij niet eens violist zijn) ook al weer zo'n beetje tot het verleden, behalve dan bij de echte succes­vogels die van label veranderen.

In ieder geval moesten de oorspronkelijke pioniers worden voorbij­gestreefd door nieuwe pioniers, die zich in een spiraal van zichzelf voorbij­streven hebben gestort - want alles moet steeds "beter", opvallender, schokkender.

Tegenwoordig is de beste uitvoering eerder de snelste, de meest onthutsende, of de uitvoering op het vreemdste instru­ment - als het maar ergens door afwijkt en opvalt. En al dat afwijken en opvallen is inmiddels al zo gewoon geworden dat opvallen de gewoonte is en ook al niet meer opvalt. De Vier Jaargetijden door een punker die Kennedy heet? Dat hebben we inmiddels al weer twee keer gezien. De Vier Jaargetijden voor gitaartrio of piano? Zucht. De Vier Jaargetijden op draaiorgel en een panfluit? Ach, dat is zó passé. De Vier Jaargetijden met vier naakte violisten van boven de 65? Niet wéér, hè? De Vier Jaargetijden voor 12 traktoren, 365 vuvuzela's en een dertiende maand? Geeuw! Voor 4 helikopters en zingende zaag dan? Hè, bah, zo afgezaagd - doe effe normaal!

Het alternatief was inderdaad weer normaal gaan doen, en toevallig kwam het goed uit dat de authen­tieke uitvoerings­praktijk in opkomst was, zodat men terug naar de bron kon om weer op te vallen, barok­muziek gewoon op een barok­viool dus, met een barok­strijkstok en een barok­ensemble. In het begin deed men dat kalmpjes aan, want dat was al opvallend genoeg; maar dat was niet goed vol te houden. Al snel verkocht gewoon lekker barok­muziek spelen ook niet meer, en er moest iets gevonden worden om het elke keer, bij elke nieuwe opname, weer spannender te maken. Het is sindsdien dus elke keer weer spannend hoe ver men nu weer terug naar die bron gaat. De opnamen worden elk jaar weer bronniger. En sneller, opwindender, verbluf­fender, adem­benemender, vermoeiender; soms ook ruwer en ruiger. Want opvallen blijft toch een vereiste.

Maar uiteindelijk zijn het toch de "normale" opnamen die op de duur de enige bevredi­gende zijn. Misschien niet voor de kick van het moment; maar wel als het moet gaan om opnamen die voor herhaald beluisteren het geschikst zijn. Het is heerlijk om van tijd tot tijd een uitvoering te beluisteren die "heel anders" is, maar juist die heel andere uitvoeringen gaan heel snel vervelen - na een paar keer heb je 't wel met ze gehad.


Zelf vind ik de opnamen uit de authentieke hoek de meest bevredigende "all round" opnamen, maar er zijn tal van prachtige alterna­tieven op moderne instru­menten. Toen de eerste opnamen uit de authen­tieke hoek verschenen, vond ik die direct veel mooier dan wat dan ook, met name vanwege de veel warmere en doorzichtiger klank van het ensemble, en iets later ook vanwege de veel levendiger speelwijze. Maar dit laatste is door spelers op moderne instru­menten gewoon over­genomen, en opnamen zoals ze in de jaren 50 en 60 werden gemaakt zijn door de ontwikke­lingen vanuit die authen­tieke hoek ondenkbaar geworden.

Engelse ensembles waren er vroeg bij om opnamen te maken volgens de authen­tieke uitvoerings­praktijken, en de eerste authen­tieke Jaargetijden kwamen ook uit die hoek. Pinnock was, dacht ik, de eerste; op het label CRD - later door Brilliant Classics in een doos met veel ander moois uitgebracht. Zijn tweede opname was op Archiv (DG); nog altijd mooi, maar - verwend als we inmiddels zijn - toch wat stijfjes. Uiteraard volgde Hogwood al gauw, en iets later "de Lage Landen" met Kuijken c.s.

Dat bleven allemaal heel keurige Jaargetijden totdat zo'n beetje als laatsten de Italianen zelf ook overstapten op het authen­tieke gebeuren en met verbazend opwindende en ruige Vivaldi's op de proppen kwamen. Dat was ook weer even leuk, maar al snel niet opvallend genoeg. En wat nu? Nòg ruiger dan maar.


De twee meest opvallende en meest opwindende opnamen zijn zo'n beetje die van Carmignola (Sony) en Biondi (Virgin). Beiden hebben eerder van de Vier Jaargetijden prachtige opnamen gemaakt (Carmignola op Divox, Biondi op Opus111 - zie de afbeeldingen bovenaan). Er zijn overigens nog drie, vier of vijf andere opnamen op authentieke instrumenten die ongetwijfeld tot de top-aanbevelingen gerekend kunnen worden, maar het is niet meer op te brengen om al die opnamen aan te schaffen en te kennen.

Zowel Carmignola als Biondi hebben zichzelf in tweede instantie "overtroffen" met flitsender en specta­culairder vioolspel. Hun recentere opnamen hebben gemeen dat ze je verrassen (over­donderen) over wat er nog mogelijk is met een 'gewone' viool en een klein ensemble. Een "jemig, wat knap" maakt zich van je meester wanneer je hiernaar luistert, om vervolgens van je stoel te vallen van ongeloof. Maar er zit natuurlijk geen minuutje ontspannen musiceren bij. Het is verre van relaxed, en je vraagt je al gauw af of dat dan eigen­lijk wel authen­tiek is. Werd er in die tijd zo op de spits gedreven gemusiceerd? Dat lijkt niet erg waar­schijnlijk.

Deze opnamen voegen met name wat toe voor degenen die al diverse andere opnamen kennen. Het zijn over­rompelende alterna­tieven die een kick geven en je in adem­nood achter­laten, en die je ervan over­tuigen dat al het andere slechts om slappe vertol­kingen gaat. Je moet deze opnamen natuurlijk ook wel kennen als er op golf- of tennisbaan wordt gevraagd of je de nieuwste Carmignola al gehoord hebt.

Maar de verplettering maakt al snel plaats voor over­vermoeidheid wanneer men elke maand een keer naar deze opnamen zou moeten luisteren. Het overrompe­lings­effect werkt eigenlijk slechts één maal per jaar op een werkelijk indruk­wekkende manier. Als je deze opnamen eenmaal gehoord hebt, wil je ze aan de ene kant niet meer missen; maar je wilt ze aan de andere kant ook niet steeds wéér horen.

Het valt dan overigens niet mee om na het beluisteren van (en de gewenning aan) dergelijke bruskerende en over­rompelende uitvoeringen weer waardering op te brengen voor "normale" opnamen - maar het lukt snel genoeg wanneer je merkt na een dergelijke beluis­tering veel minder afgemat te zijn. Als het om herhaald beluisteren gaat (en dat is waar de meeste mensen een cd voor aanschaffen), zijn opnamen met prachtig en verfijnd spel en zonder schokkende buitenissig­heden te prefereren. En dan is er een enorme keuze; zeker wat betreft de niet-authen­tieke uitvoeringen, maar ook in de authen­tieke hoek is het veld breed.


Een keuze maken uit de vele zeer goede opnamen is uiteindelijk een heel persoonlijke zaak. Net zoals een criterium als "authentieke uitvoering" of "goed bestand tegen herhaald beluisteren" dat is. Bovendien is de keuze beperkt tot de tientallen opnamen die je kent. Dat is weliswaar een selectie die tot stand kwam op basis van aanbevelingen door anderen (recensies) en toevallig een keertje op de radio horen, maar in een geval als dit is het onvermijdelijk dat er diverse goede kandidaten buiten de boot vallen gezien de grote aantallen opnamen.

De Divox opnamen van Carmignola zijn uiteindelijk wat mij betreft de duide­lijkste aanrader wat betreft een steeds geniet­bare, prachtig gespeelde serie Jaargetijden in de authen­tieke hoek.

Deze opnamen zijn in 2007 door Brilliant Classics, samen met andere Divox opnamen door Carmignola van andere viool­concerten van Vivaldi, als 'bundeltje' van 3 CDs uitgebracht (en inmid­dels uiter­aard nergens meer in Kruidvat­winkels te vinden - maar tot m'n verras­sing kwam ik deze maand [augustus 2010] in een Kruidvat­winkel één exemplaar tegen van een iden­tieke uitgave op het "label" Classic fM).
Behalve de Vier Jaargetijden betreft dit dus ook nog 14 andere concerten.


Jan Depondt
augustus 2010

De Virgin-opname van Biondi is in december 2010 uitgebracht in een doosje met 4 CDs, dat naast de overige concerten van Opus 8 ook de 12 viool­concerten Opus 3 bevat, en dat voor een habbekrats overal verkrijgbaar is.
Bij het moeilijk of niet verkrijgbaar zijn van de Divox opnamen van Carmignola kan een eventuele beslissing om dan maar die opnamen van Biondi aan te schaffen dus licht genomen worden.


De Sony opname van Carmignola is door Sony ook uitgebracht in de vorm van een 'dubbelaar' samen een cd met de viool­concerten RV 386, 235, 296, 258, 289 en 251.
(Een recensie op ClassicsToday).
Recensies van de Vier Jaargetijden:
ClassicsToday en ClassicsToday.

Biondi op Virgin: ClassicsToday en ClassicsToday en MusicWeb.

Classical Notes over de Vier Jaargetijden en diverse opnamen: ClassicalNotes

Een overzicht van alle recensies op MusicWeb: MusicWeb.
Met de Divox opname van Carmignola op MusicWeb.

Zie voor (gedeeltelijk) iets andere aanbevelingen: musicalifeiten.
(Waar vermeld staat dat de aanbevelens­waardige opname op Sony van Tafelmusik "o.l.v. Bruno Weil" is - dit is echter de opname van en onder leiding van Jeanne Lamon.)