Prokofiev - Romeo en Julia, Cinderella

Previn, London Symphony Orchestra (Brilliant Classics)

Prokofiev: Romeo en Julia ook bekend als: Romeo and Juliet Cinderella simfonie no. 1 London Symphony Orchestra o.l.v. André Previn Brilliant Classics (4 CD's) Door EMI diverse malen uitgegeven in de vorm van 2 dubbel-cds, in de series 'forte', 'Gemini' en 'Ballet Edition'.

De verrassing van de eeuw.

Wie had dat nou gedacht, van zo'n modernist, midden in de twintigste eeuw? Prokofiev schreef de muziek voor zijn ballet Romeo en Julia in 1935/1936. Maar dit was ineens een heel andere Prokofiev dan de avant-gardist van vóór zijn terugkeer naar de Sovjet-Unie (in 1935). Deze Prokofiev schreef duidelijk iets heel moois "voor het volk".

Danste hij naar het pijpen van het sovjet regime? Kan iemand zo'n kameleon zijn? Ik laat het aan de musicologen (of eigenlijk: aan de dode­compo­nistenologen) om dat uit te zoeken. Feit is dat Prokofiev met beide balletten (Romeo en Julia, en Cinderella) zeer sterke en zeer sterk aan­sprekende muziek schreef die tot het indrukwekkendste behoort dat de twintigste eeuw heeft voortgebracht. Al zullen de meningen daarover wel sterk verdeeld zijn. Voor velen is elke muziek die niet "vernieuwend" is, slechte en over­bodige muziek (alsof muziek voort­durend op evolutio­naire wijze bezig is zich verder te ontwikkelen). Voor sommigen geldt hetzelfde voor alle muziek die erop gericht is een publiek te behagen, of muziek die - desnoods ongewild - een groot publiek behaagt. Als het Prokofievs bedoeling was om muziek te schrijven die velen zou aanspreken en door velen genoten zou kunnen worden, dan mag hij zijn oorspron­kelijke doel­stellingen verlegd hebben, maar dat lijkt me volstrekt legitiem, zeker omdat hij er zo geweldig in geslaagd is. Of dit nu door de autori­teiten afgedwongen "muziek voor het volk" is of niet, het is schitterende muziek.

Om een avondvullend, "ouderwets" ballet te maken voor het Kirov Theater (en toen dat afhaakte voor het Bolshoi Theater) moesten er concessies worden gedaan; ook omdat de muziek in eerste instantie "ondansbaar" werd bevonden. Oorspron­kelijk voegde Prokofiev aan het bekende drama van Shakespeare zelfs nog een "happy end" toe, dat later werd geschrapt (en daar schijnt ook Stalin - een fervent tegen­stander van "happy ends" - zich mee bemoeid te hebben).

Er deden zich rond een eerste uitvoering in Rusland allerlei problemen voor (de première vond notabene plaats in Tsjechië, in Brno, in 1938). Om zijn muziek toch te kunnen laten horen stelde Prokofiev 2 suites voor in de concert­zaal samen (in 1936 - later maakte hij nog een derde suite), die geen letterlijke kopie zijn van delen uit het volledige ballet. Aan de afzonder­lijke onder­delen werd nog aanzienlijk gesleuteld. De eerste 2 van deze suites bevatten de 'echte' hoogte­punten en worden in de praktijk het meest gespeeld, maar er zijn ook dirigenten die zelf een selectie uit de volledige muziek samen­stellen.

Een van de bijzondere aspecten van Romeo en Julia is dat het geen ballet is dat over een sprookje gaat - in tegen­stelling tot Cinderella en de balletten van Tchaikovsky. Het gaat hier om een op een familie­vete stoelend liefdes­drama van Shakespeare, en dat zit tot in het bot van deze muziek. Er zijn liefdes-, gevechts-, sterf- en rouwscènes, en zelfs "gewone" dans­scènes; en alsof dit niet afwisse­ling genoeg is, zijn er nog portretten van de deel­nemers en minder serieuze tussen­doortjes, zoals de Dans met de mandolines. Het is allemaal bijna net echt; verschrik­kelijk raak getroffen, mee­slepend, over­donderend, onver­getelijk.


Sinds de mono opname van Rozhdestvensky uit 1959 was er geen nieuwe opname gemaakt van het volledige ballet Romeo en Julia, en die van Rozhdestvensky was sowieso ook al niet te krijgen (als het bestaan ervan ooit bekend gemaakt is - de Russen waren destijds erg goed in het goed bewaren van geheimen).

Ik had me al enkele jaren, sinds ik de muziek "ontdekte" tijdens een heuse ballet-uitvoering, moeten behelpen met wat LPs met opnamen van de suites of van een selectie uit het ballet.
Tot er ineens in juni 1973 twee opnamen van de volledige ballet­muziek werden gemaakt, die even later binnen een maand in de winkel belandden. Die van André Previn met het London Symphony Orchestra, op EMI; en die van Lorin Maazel, met het Cleveland Orchestra, op Decca. Nu was er dus ineens de luxe van twee opnamen!

Beide nieuwe opnamen waren zo goed dat nu nog de critici het met elkaar aan de stok hebben over de vraag welke nu de beste opname was. Sommigen van hen zeiden heel gemene dingen tegen elkaar. Ze maakten zich daarbij overigens druk om niets, want de recht­geaarde romeo­enjulia­lief­hebber wilde ze toch allebei hebben, al was het maar om te weten waar de andere helft van de wereld zich nu zo druk om maakte. Wie de opname van Previn had, was benieuwd naar hoe de hightech-opname van Maazel klonk; en wie Maazel had gekocht, wilde toch zeker wel eens voelen hoe lekker Previns "warme trui" zat.

Terwijl de beste natuurlijk die van Previn was ;-)

Uiteraard is het een kwestie van smaak welke opname de voorkeur verdient. Maar volgens mij heeft in de zeventiger jaren een recensent het als volgt raak samen­gevat: bij Maazel zit je op het puntje van je stoel, terwijl Previn je de muziek laat meefluiten. Om dat anders te formuleren: Maazel doet aan topsport op weten­schap­pelijk niveau, terwijl Previn lekker muziek maakt.

Ik vond dat die recensent het goed samen­vatte. Previn geeft de muziek en het musiceren een heel menselijk gezicht, en Maazel blijft op een technisch perfecte en indruk­wekkende manier op een afstand. Ook de opname­techniek draagt hieraan bij: de opname van Previn klinkt heel natuur­lijk; die van Maazel heel technisch.

Er is natuurlijk geen echt beste opname, maar er zijn ook nog altijd geen betere - al zijn er wel enkele andere volledige opnamen bijgekomen die ook erg mooi zijn. Zelf zal ik de opname van Previn in ieder geval altijd sterker aanraden dan die van Maazel.
Maar het moge duidelijk zijn dat een bewering als "Maazel staat tot Previn" is als "techniek staat tot muziek" weliswaar een kern van waarheid bevat, maar tevens beide dirigenten tekort doet.

Het is sindsdien merkwaardig - en vooral heel stilletjes en mondjesmaat - gegaan met opnamen van dit ballet. Decca maakte bij voorbeeld in 1991 een nieuwe opname (met Ashkenazy als dirigent) die pas in 2003 (50 jaar na het overlijden van Prokofiev) werd uitgebracht. Waren ze bang dat de opname met Maazel onverkoop­baar zou worden als men eenmaal die van Ashkenazy had gehoord? Komt er ooit nog eens een opname met Pletnev (die eerder een schitterende opname van Cinderella maakte), of moet daar eerst weer 12 jaar op gewacht worden? Of staan er al weer andere jonge Russische ster-dirigenten (zoals Vladimir Jurowski en Vasily Petrenko) achter de schermen te trappelen van ongeduld om dit moois ook eens op te nemen? Of komt Teodor Currentzis ons nog over­rompelen met een opname die werkelijk alles zal doen verbleken?


De muziek van het ballet Cinderella (in 1944 voltooid, in 1945 in première gegaan in Moskou) is veel lieflijker, charmanter, minder over­rompelend, milder. Maar al even karak­teristiek voor de latere Prokofiev. Er bestaan van dit ballet - alhoewel het vergeleken met Romeo en Julia heel toepas­selijk erg stief­moederlijk bedeeld is in opname-land - verschillende zeer goede opnamen, en die van Previn is er eentje van (naast die van Ashkenazy, Rozhdestvensky en Pletnev).
Weliswaar lijkt het passend om aan een Assepoester niet al te veel aandacht en woorden te besteden, als dit er maar niet toe leidt dat u denkt dat zij niet de moeite waard is.

O ja, die eerste simfonie is echt een juweeltje, een fonkelend kleinood in het simfonisch reper­toire, waarvan de loden zwaarheid uit die tijd (kort na Mahler, 1917, een maand voor de Russische revolutie) enigszins op de hak genomen lijkt te worden; een prachtig voorbeeld van "grote kunst met een knipoog".


Jan Depondt
april 2010