Beethoven: simfonie 5
Kleiber en Szell

Beethoven: simfonie 5 en 7 Wiener Philharmoniker o.l.v. Carlos Kleiber (Deutsche Grammophon)
Beethoven: simfonie 5 + Sibelius: simfonie 2 Concertgebouw Orkest o.l.v. Georges Szell (Philips)
Beethoven: simfonie 5 + Mozart: simfonie 34 (de oorspronkelijke LP) Concertgebouw Orkest o.l.v. Georges Szell (Philips)

Veel te bekend gedonder in de glazen.

De vijfde simfonie van Beethoven belichaamt als het ware "de klassieke muziek die bij iedereen bekend is". Met name die eerste 8 noten. Wie kent die niet? "Het noodlot dat aan de deur klopt" - zoals Beethoven volgens sommigen zelf gezegd zou hebben. Tijdens de tweede wereld­oorlog door de BBC gebruikt als overwinnings­tune. In documen­taires en films over dirigenten steevast het eerste stuk dat je hen ziet dirigeren. Dit stuk verkoopt altijd wel; hier is altijd wel publiek voor.
Het is mede daarom dat dirigenten er altijd wel een opname van mogen maken, ook buiten de plat­getreden paden van de volledige Beethoven-cycli om. Die cycli worden nog aan de lopende band gemaakt - en reken maar dat ze goed zijn! Want als er enige muziek is die elke dirigent in - en uit - zijn vingers wil hebben, dan zijn het wel de simfonieën van Beethoven; en na jaren deze muziek gespeeld te hebben, willen vele dirigenten nòg wel een keer vertellen en laten vast­leggen hoe goed ze deze muziek kunnen spelen. En ze hebben daarin nog volstrekt gelijk ook.
Er zijn diverse dirigenten die met opnamen van deze simfonie - vaak aangevuld met de zevende - een visite­kaartje mogen afgeven, met name als ze iets met het label Deutsche Grammophon Gesellschaft (DG, of DGG) geregeld hebben. (Enigszins recente voor­beelden zijn Thielemann en Dudamel.)

De vijde van Beethoven is een wonder van samen­gebalde kracht en energie, en van wat je met één thema allemaal niet doen kunt zonder dat het lang­dradig en vervelend wordt. Het klinkt als uit één stuk graniet gehouwen, als een woedende vuist naar de hemel gericht. Dit is Beethoven ten top: het gaat hier niet om klank­schoonheid, maar om een luid verheven stem die wel eens even schreeuwen zal waar het in feite op aankomt in de wereld en de verdere eeuwig­heid. Dit is geen muziek die ter verpozing op de achter­grond gespeeld wordt tijdens een etentje. Dit is muziek die je blijft pakken, en dat is precies de bedoeling - al is het tegen het einde nooit helemaal duidelijk of al dat pakken niet ietsje eerder had moeten ophouden (of al opgehouden wàs).

Het klinkt allemaal alsof Beethoven zich als een 'grumpy man' buiten­gewoon boos maakt en opwindt, en een statement wil maken als: Ik nagel jullie vast aan jullie stoelen, en ik dwing jullie te luisteren, en ik kan dat "met m'n blote handen" - met een hoofd­thema van slechts vier noten, zonder enige mooi­doenerij, met ruwe muziek; en niemand kan nog om mij heen, en jullie zullen dit niet licht vergeten. Ook al ben ik bijna doof, de wereld zal nog van mij horen! Het is nu afgelopen met dat gladde galante gedoe in de muziek!
(Sommige cabaretiers zijn in een dergelijke staat van opwinding ook op hun best - maar Beethoven maakt beslist geen grappen!)

De zevende simfonie loopt wat betreft populariteit tegen­woordig een stuk achter op de vijfde (hetgeen in Beethovens tijd juist andersom was), maar het gaat er als brok meeslepende en tot meebewegen aanzettende energie nog altijd in; het lijkt wel onmogelijk om hierbij stil te blijven zitten. (Wagner noemde dit werk "de apotheose van de dans", en daar had hij - zonder ook maar enigszins expert op dit gebied te zijn - ook al volstrekt gelijk in). En het tweede deel ervan (Allegretto) gaat er zelfs bij velen die niets van klassieke muziek weten nog even altijd in als voorgehapte koek (met name als het, zoals meestal, te langzaam gespeeld wordt).


Er zijn tal van goede, uitstekende en overtuigende opnamen van de vijfde. Daar hoeft geen twijfel over te bestaan. Dus als u al een voor­treffe­lijke opname heeft waarover u zeer tevreden bent, is dit artikel niet voor u bedoeld. Zoekt u echter naar de opname die alle andere opnamen "overbodig" maakt, dan kunt u rustig verder lezen. Ook als u al een 'mooie' opname heeft; want dan komt de essentie van Beethovens boodschap wellicht niet goed tot z'n recht.

Al de in deze muziek samengebalde energie en de essentie van Beethovens "statement" komt in mijn beleving namelijk slechts in de opnamen van twee dirigenten (perfectionisten) volledig tot z'n recht. Zodanig tot z'n recht dat je volledig vergeet dat dit muziek is, en nog wel muziek uit een tijd dat muziek voor ontspanning en vermaak bedoeld was. Beethovens bedoeling was een volledig andere: dit is geen ontspanning of behaaglijk vermaak; dit is gedonder in de glazen! En deze twee dirigenten laten je dat horen ook. Er is geen ontkomen aan; je zit inderdaad een half uur vast­genageld aan je stoel, waarna je adem­loos en verpletterd een hele tijd aan niets anders meer kunt denken.

Of dat werkelijk Beethovens bedoeling was? Je weet het natuurlijk nooit zeker, maar het lijkt er buiten­gewoon veel op. Maar als we aannemen van wel, dan zijn het deze twee dirigenten die die bedoeling optimaal gerealiseerd hebben. Dit zijn uitvoeringen waarvoor telefonische hulp­diensten geen adequate nazorg kunnen verlenen.

Aanvankelijk (vóór de opname van Kleiber bestond) was de keuze simpel: Szell of Szell (of Karajan). Maar Kleiber zorgt voor een volwaardig alternatief. Wie een van deze opnamen heeft, hoeft eigenlijk geen andere meer (behalve dan die ene andere van deze twee uiteraard). Beide dirigenten waren perfectionisten die heel ver en heel diep gingen bij hun voorbereidingen, en bij het repeteren. Dirigenten die precies wisten wat ze wilden, en die niet ophielden voordat ze dat bereikt hadden.


Van de drie opnamen van Szell vind ik die op Philips (met het Concertgebouw Orkest) de meest pakkende, met name omdat de opname - de klank - zo perfect past bij de opvatting van de dirigent en bij het stuk zelf. Geen mooidoenerij, zeer gedetailleerd (je hoort als het ware dat er hars op de strijkstokken zit), recht voor z'n raap.


De opname van Kleiber bevat ook een zeer pakkende en fantastische uitvoering van de zevende simfonie van Beethoven. Maar alternatieven voor deze simfonie zijn er volop. Bij voorbeeld (om er maar een paar te noemen) ... Szell (Sony), Abbado (DG), Karajan (DG).
Wat betreft deze simfonie zijn er niet 1 of 2 opnamen aan te wijzen die overal bovenuit torenen.


Als het puur om de Beethoven simfonieën gaat, is Kleiber dus gemakkelijk de grootste aanrader.
De heruitgave van de opname van Szell bevat een der meest aanbevelens­waardige opnamen van de tweede simfonie van Sibelius (ook met het Concertgebouw Orkest). Hier is Szell de grootste aanrader, waarbij dan een der allerbeste opnamen van de vijfde van Beethoven cadeau wordt gedaan. Of andersom: als het om uitsluitend de vijfde van Beethoven gaat, krijgt u er bij Szell een geweldige tweede van Sibelius bij cadeau.


Jan Depondt
maart 2011

Oorspronkelijk verscheen de Philips-opname van Szell op LP samen met een al even perfecte en pakkende uitvoering van de 34e simfonie van Mozart (ook met het Concertgebouw Orkest).
Deze opname werd op CD uitgebracht samen met Szells opname van de tweede simfonie van Sibelius, ook met het Concertgebouw Orkest.
In de serie Philips 50 years is deze combinatie heruitgebracht, en misschien zelfs nog leverbaar.
Andere uitgaven op CD betroffen een doosje in de Philips-serie "The Early Years", en een Decca uitgave met 5 CDs met de opnamen die Szell maakte voor Decca en Philips tussen 1951 en 1969.

De andere opnamen van Szell (van de 5e simfonie) op Orfeo en Sony zijn waarschijnlijk nog verkrijgbaar.


De opname van Carlos Kleiber verscheen aanvankelijk op LP zonder enige aanvulling; dit gold zowel voor de 5e simfonie als voor de 7e simfonie. DG herhaalde dit doodleuk bij de eerste uitgaven op CD; men was er duidelijk van overtuigd dat dit zeer gewilde objecten waren onder de Beethoven­liefhebbers. Pas ietsje later werden de twee opnamen gekombineerd op één CD, in de serie "Originals". Deze uitgave is volop verkrijgbaar (soms tijdens aanbiedingen voor slechts een habbekrats).


Zie ook:
Beethoven: simfonie 5 (vergelijking van 48 opnamen, door Simon Roberts).


Recensies

Szell:
     ClassicsToday
     MuscWeb

Van de opname van Kleiber verschenen merkwaardig genoeg geen recensies op de sites waarnaar hier veelvuldig wordt verwezen. Verder dan een verzamel-LP (!) waarop de 7e simfonie ook voorkomt gaat het niet:
     ClassicsToday

Op Amazon zijn daarentegen tal van besprekingen van kopers te lezen:
     amazon.co.uk
En voor een regenachtig weekend: meer dan 150 besprekingen op:
     amazon.com
(Waar deze CD meerdere malen "de beste klassieke CD ooit gemaakt" wordt genoemd; dus dat is zeker de moeite van het lezen wel waard.)