homepage
portfolio
rood natuurkrijt/ natural red chalk
curriculum
kalligrafie/ calligraphy
galerie/ gallery
bibliotheek/ library
schilderskisten/ artists paint boxes
sitemap
Translation of this page into English by Google  
(Go back and klick again on the translation link if not all Dutch text is translated the first time.)


Zoeken binnen website

HOMEPAGE
portfolio
rood natuurkrijt/ natural red chalk
    Inleiding
  
 Papierpreparatie
    Krijtstiften
    Grondstoffen
    Krijtstiften maken
    Krijtstiften slijpen
    Krijtkleuren
    Hanteringswijzen
    Corrigeren krijtlijnen
    Krijthouders
    Krijttekeningen fixeren
    Krijtstiften opbergen
    Literatuur
curriculum
kalligrafie/ calligraphy
Gallerie/ Gallery
Bibliotheek/ Library
SITEMAP

Dit artikel incl. de afbeeldingen is auteursrechtelijk en copyright -technisch eigendom van Jaap den Hollander
(Copyright© 2019).
Pagina laatst bijgewerkt: 1 augustus 2019
Overname of verwijzing is alleen toegestaan na toestemming van de auteur.

e-mail: jcdh
Vanaf augustus 2004 worden de pagina's over rood natuurkrijt/ tekenkrijt onderhouden.
Verschillende onderdelen op de  webpagina's worden visueel onderbroken door fleurons.

Enkele initialen van Abraham Bloemaert, N.B. Ook na de Bloemaert tentoonstelling in het Centraal Museum te Utrecht wordt op deze website speciale aandacht besteed aan de materiaal-technische achtergronden van het tekenen en schilderen in de 17e eeuw in Nederland. Zie daartoe de speciale pagina op deze website.

logo
Tekenen met Rood Natuurkrijt (natuurlijk rood krijt/natural red chalk, sanguine)

(rötelstein, ruddle (reddle), pierre sanguine, sanguine drawing, old master chalks, chalk, natural red drawing chalk, la craie rouge naturelle, les crayons de la nature, a lapis rosso, la sanguine, sanguine française, matita rossa sanguigna, Rödkrita, сангина мел, kresba rudkou, 赤チョーク, φυσικής κιμωλίας κόκκινο σχέδιο, crayones naturalmente sanguine, 红色粉笔素描, tiza roja, tiza sanguínea, la sanguina)

Direkt naar overzicht roodkrijt tekeningen van Rembrandt 

Tekenen met rood natuurkrijt uit Theley
Attributen bij het tekenen met rood natuurkrijt uit Theley.



Rood natuurkrijt is verkrijgbaar via:
https://www.kremer-pigmente.com/de/roetel-in-stuecken-geschnitten-12480.html


Op 16 mei 2019 is een artikel over rood natuurkrijt verschenen: "Puur Natuur". Het is gebaseerd op een studie van Ineke Joosten, Birgit Reissland, Nina Wichern en Jaap den Hollander.
Tevens is er een interactieve landkaart op Google Maps beschikbaar waarop vindplaatsen van rood natuur krijt, hematiet enz. zijn te vinden op basis van literatuuronderzoek, verricht vanuit dezelfde studiegroep.


Inleiding - preparatie van papier - krijtstiften - grondstoffen voor krijtstiften - krijtstiften zelf maken - stiften slijpen - krijtkleurenhanteringswijzen - corrigeren krijtlijnen - krijthouders - Krijttekeningen fixeren - krijtstiften opbergen - literatuur over rood krijt

Rijksmuseum - Rembrandt Course 2019

In het kader van het Rembrandt jaar 2019 is er door het Rijksmuseum in Amsterdam een serie Youtube filmpjes uitgebracht over materialen en technieken waarmee Rembrandt tekende. In nr. 2 uit de reeks 'How to draw like Rembrandt' laat Lisanne zien hoe zij met rood krijt in een aantal 'selfies', naar Rembrandt, zijn emoties weergeeft
In filmpje nr 1. van de Rembrandt Course 'How to draw like Rembrandt'  laat Ruud zien hoe een liggende leeuw en een staande mansfiguur op Rembrandtieke wijze met oostindische inkt kunnen worden getekend.
Beide filmpjes worden ingeleid door Jane Turner, sinds 2011 hoofd van het Prentenkabinet van het Rijksmuseum.
Jan van der Kooi
Ook Jan van der Kooi, tekenaar en schilder, presenteert zijn liefde voor het landschap, dieren en mensfiguren op meesterlijke wijze in dit Rembrandtjaar. Hij heeft een expositie in het Museum 'De  Draiflessen Collection' in Mettingen (Duitsland) van 6 sept. 2019 - 19 jan. 2020.  Zie tot aan die tijd de werken op zijn website.
Lisanne en Jan maken bij een aantal van hun tekeningen gebruik van rood natuurkrijt uit Theley.

fleuron1

Antwoorden op enkele vragen over rood natuurkrijt

(Klik hier voor een Engelstalige versie van onderstaande tekst)

Waarom gebruiken kunstenaars rood natuurkrijt als tekenmateriaal?

Kunstenaars gebruiken droog rood tekenkrijt om meerdere redenen: in de 15e eeuw als steunkleur-element naast zwart krijt bij portrettekeningen, al vrij snel daarna in de 16e eeuw als middel om morphologie, anatomie, plasticiteit en licht en schduw naar het leven te bestuderen en dat op papier vast te leggen. Papier dat door de opkomst van de boekdrukkunst op grote schaal beschikbaar werd. Er kwam door de uitvoering van een aantal grote bouwprojecten in Frankrijk en Italië behoefte aan wandschilderingen waarin menselijke figuren een dominante rol speelden. Met de uitbreidingen van de soort opdrachtgevers veranderde ook de thematiek.  Er kon op papier op groter formaat dan met metaalstift op perkament worden getekend. Beide tekenwijzen - zilverstift en roodkrijt - hebben lange tijd naast elkaar bestaan. De rood krijttekeningen konden dienen als unieke voorstudies om verfijnde werktekeningen voor gravures te maken maar ook voor kartons op groot formaat voor wandschilderingen en wandtapijten. Ze dienden ook als presentatiemedium naar opdrachtgevers. Een rood krijt tekening bezat in eerste instantie een tijdelijke functie totdat er al vrij snel in de 16e eeuw verzamelaars deze tijdelijke produkten opkochten. In de 17e en 18e eeuw neemt een roodkrijttekening een zelfstandige positie in, vergelijkbaar met een schilderij en dient niet meer alleen ter voorbereiding van een eventueel vervolgprodukt als muurschildering, wandtapijt of olieverfschilderij. De rood-krijt tekening evolueert naar een kunstgenre. Meerdere schakeringen roodbruinen, wit en zwart krijt, grafiet en getint papier laten een grote bloei van het produkt zien (à trois crayons techniek). Op Kunstacademies zijn in de 18e eeuw anatomiestudies naar het leven in rood krijt een vereiste om af te kunnen studeren. 'Akademies' herkent men aan de poses van mannelijke figuren die altijd ten voeten uit zijn afgebeeld en het rode krijt dat op zeer gevarieerde wijze in de vorm van arceringen is toegepast. Kunstenaars maken met droge roodkrijtstiften portretten, anatomische studies, microscopische studies, presentatietekeningen, werktekeningen voor graveurs, ontwerpen en kartons voor interieurdecoratie  etc. De omvang van het tekenblad in relatie tot de gekozen contrastwaarde van het rode krijt, de scherpte van de lijnen, de verfijning van de arceringsnuances en de visuele aantrekkelijkheid op elke afstand en onder elke gezichthoek speelt een belangrijke rol bij de keuze voor rood krijt. Maar ook de visuele opvallendheid, de aandachtvragende signaalwerking die van de kleur rood uitgaat en de grote sensibiliteit die de kleur rood in relatie tot de menselijke figuur oproept, versterkt het kijkplezier bij het beschouwen van roodkrijttekeningen.  (tekst aangepast en uitgebreid op 1 augustus 2019)

Wat is een goede omschrijving van rood natuurkrijt? 

In 1769 en nu nog: "Een verharde dieprode oker, de Rubrlca duriuscula, de hardere 'reddle', of rood krijt van auteurs (k) die is uitgegraven tussen de zee-rotsen in Bednel. Het is zwaar, bezit een stevige, compacte en gelijkmatige textuur, bezit een glad oppervlak, en enigszins afgevend, bevlekt de handen nogal erg, smelt gemakkelijk in de mond, en doet de mond samentrekken, en is puur en korrelvrij, valt niet uiteen in water, en is met moeite te breken of in stukken te malen, bruist niet met Aquafortis. In het vuur verkrijgt het een extra hardheid en een donkerder kleur. Het wordt zeer gewaardeerd door schilders en andere handwerkslieden vanwege zijn verfijnde kleur. Er wordt gezegd dat er uitstekende kleurstiften van zijn te maken, maar het is niet geschikt om met [lijn]olie te mengen om [ermee] te schilderen In de geneeskunde is het van groot nut bij de Duitsers, zij gebruiken het, met succes, voor dezelfde doeleinden als hematietsoorten, bij allerlei soorten vloeïngen, bloedingen, dysenteries, enz.".  (The natural history and antiquities of Northumberland and so much of the county of Durham as lies between the rivers Tyne and Tweed; commonly called North Bishoprick.  (1769), By John Wallis, 1714-1793))
(k) Creta rubra. Da Costa. Nat. Hist. Foss, p. 86. No. 1.
Rubrica duriuscula. Woodw. Meth. of Fo??. p. 3. No. 10.
Catal. of Foss. I. a. 39, et 40.
Rubrica fabrilis. Merret. Pin. p. 218. Charlet. de Foss. p. 219. No. 3. Dale's Pharm.
p. 23. No. 5.
Marga ochracea rubra, Rubrica ?abrilis vulgo. Linn. Syst. Nat. p. 204.. No. 2.
Ochra argillacea indurata rubra, quae Creta rubra Authorum. Hill. His. Foss. p. 62. No. 12.


Wat is de samenstelling van natuurlijk rood krijt?

Het lichtst gekleurde natuurlijke rode krijt van Theley is samengesteld uit 54,0% O, 26,8% Si en 11,0% Al. De andere hoofdbestanddelen zijn: Fe (2,8%), K (3,7%), Ti (0,5%), Mg (0,7%), Na (0,3%) en Zr (0,2%). Fe, in de vorm van een ijzeroxide, is waarschijnlijk de bron van de kleur van deze krijtsoort.  De donkerste rode natuurkrijt kleur in de krijtreeks uit Theley bevat zelfs 54% ijzer-oxyde. De percentages zijn ontleend aan een recente SEM oppervlakte analyse

Wat is het verschil tussen natuurlijk rood tekenkrijt en rode oker?

Natuurlijk rood krijt is in de natuur beschikbaar in de vorm van zaagbare stenen in globaal zes kleurgradaties, van lichtrood, lichtbruin, natuurlijk rood, kastanjerood en bruinrood tot donkerbruin met een violette gloed. Er zijn verschillende gehaltes van ijzer/ hematiet (van laag naar hoog) in natuurlijke roodkrijt stenen die de kleur bepalen en de stenen bezitten van nature een zekere cohesie. Rode oker is in de natuur te vinden als een pigment in de vorm van poeder of in steenvorm. Dit pigment kan ook worden gevormd door het gloeien van stukken gele oker. Rood krijt in de vorm van Rubrica fabrilis is niet geschikt als pigment door de hechte verbinding van bitumen en sulfer met de kleurgevende stoffen. Het bitumen is o.a. door spoelen met water en lavigeren niet goed te scheiden van pigmentkorrels.

Zal er in de toekomst meer onderzoek worden gedaan naar natuurlijk rood krijt?

Er wordt verwacht dat recente onderzoeken nieuwe fysische en chemische studies zullen te weeg brengen. Mogelijke 'vingerafdrukken' van streekbepaalde natuurlijke roodkrijt eigenschappen kunnen dan verwijzen naar de oorsprong van rood krijt dat in oude tekeningen is gebruikt. Het is op dit moment onbekend waar het rode krijt dat bijv. Raphael en Watteau gebruikten, vandaan komt. Authenticiteitsverificatie, datering en restauratie-voorwaarden zijn dan meer voorspelbaar. Vaak is de leeftijdsbepaling van het papier de enige bron voor datering en voor een selectie van de volgorde van vervaardiging van rood krijt tekeningen door een enkele kunstenaar naast een eventuele stylistische ontwikkeling.

Wie zijn als krijtkunstenaars wereldberoemd om het gebruik van natuurlijk rood tekenkrijt?

Schilders als Leonardo da Vinci, Raphael Sanzio, Michelangelo Buenarotti, Rembrandt van Rijn, Antoine Watteau, François Boucher en anderen in hun (voorbereidende) tekeningen.

Kan iedereen tekenen met natuurlijk rood tekenkrijt?

Ja, maar het is verstandig om te beginnen met houtskool of zwart krijt omdat rode krijtlijnen moeilijk zijn uit te vegen.

Waar kun je via internet natuurlijk rood tekenkrijt kopen?

https://www.kremer-pigmente.com/de/roetel-in-stuecken-geschnitten-12480.html


Waar vind je brokken rood krijt in de natuur?

In Engeland, Frankrijk, Duitsland, Italië etc. Soms in kleilagen aan de voet van gebergten. Zie de inventarisatie als onderdeel van een onderzoek, dat binnenkort verschijnt, uitgevoerd door een groep onderzoekers van het RCE en externe deskundigen.

Wanneer begint, historisch gezien, het gebruik van natuurlijk rood krijt als tekenmateriaal?

Rond 1500 in Frankrijk en Italië, vooral door de ruime en goedkope beschikbaarheid van handgeschept papier.

Welke attributen heb je nodig bij tekenen met rood natuurkrijt?

Een tekenplank, een vel niet te glad papier (getint of wit), enkele doezelaars, enkele tortillons, een stuk amadou of een stuk zeemleer, kneedgum of broodkruim, een stiftje fijnkorrelig puim-steen,  een vijl of een rode potscherf om punten te slijpen en (natuurlijk) rood tekenkrijt. Zie voor meer informatie deze website.

Zijn er speciale kenmerken van natuurlijk rood krijt?

Rode natuurkrijtlijnen weerskaatsen de krijtkleur in alle richtingen door hun fijne, droge en korrelige / kristallijne karakter, in tegenstelling tot  gekleurde lijnen van kleurpotloden met was als bindmiddel.

Is er een voorbereiding van de drager (het papier) nodig?

In principe niet. Maar het hangt wel an de hardheid van het rode tekenkrijt af. Soms geeft een droge bereiding met puimsteen-poeder een beter contact met papier. Vooral als het papier lokaal vet of glad is.

Is de kleur van natuurlijk rood tekenkrijt permanent?

Ja. Maar de kleur van papier waarop is getekend is erg gevoelig voor ultraviolet licht, stof en verkleuring. Het contrast tussen de krijtpartijen en de beelddrager neemt door fel en veel licht af.

Zijn er specialistische wetenschappelijke studies over natuurlijk rood tekenkrijt?

Ja, studies van Timoty David Mayhew (en anderen) en een aantal uit te brengen studies over onderzoek naar rood natuurkrijt door medewerkers van het RCE in Amsterdam.  (http://members.ziggo.nl/jcdhollander/roodkrijt/index.html)

Is het gebruik van roodkrijt tekenstiften, gemaakt van rood krijtpoeder, te verkiezen boven rode natuurkrijt stiften, gezaagd uit natuurlijk gevormde rode krijtstenen?

Nee. Probeer het zelf. Natuurlijke rood krijt tekenstiften, die gezaagd zijn, zijn vaak conisch van vorm en breken daardoor minder snel in het gebruik. Meer differentiatie in materiaalverwerking is mogelijk met natuurlijk rood tekenkrijt. Maar hoogwaardig tekenmateriaal is slechts een onderdeel van succesvol tekenwerk. Het belangrijkste onderdeel is je eigen tekenvaardigheid die in vele jaren is opgebouwd.

Is er veel wetenschappelijke informatie te vinden over natuurlijk rood tekenkrijt?

Ja, binnen deze website. Veel informatie heeft o.a. betrekking op de inhoud van wetenschappelijke boeken van Da Costa, Woodward, Merret, Dale en andere auteurs in de 18e eeuw. Maar ook uit de eeuwen ervoor en erna.

Hoe gebruik je natuurlijk rood tekenkrijt?

Voor tekeningen op papier in lijn in combinatie met tonale elementen. Als tekenstift, zoals met zwart-wit tekenkrijt, speciaal in portret- en figuurstudies op getint papier met een kleine korrel.

Hoe kun je een vlek van [droog] natuurlijk rood tekenkrijt op papier verwijderen?

Door rollen met schoon kneedgum (of broodkruim) over de vlek en/ of, bewerken van de vlek met het vlakke stuk van puimsteen

Hoe verwijder je natuurlijk rood krijt van je handen?

Door meerdere keren je handen te wassen met koud water en zeep of te wassen met water met wat puimsteen poeder.

Hoe krijg je natuurlijk rood krijt uit je kleding?

Door de kleding in koud water en een wasmiddel te wassen.

Hoe kan een natuurlijke rode krijtlijn op papier worden verwijderd?

Door, na herhaaldelijk deppen met kneedgum/ broodkruim, zo'n lijn voorzichtig weg te schuren met een puntig stuk fijnkorrelig puimsteen.

Hoe maak je zelf een tekenstift voor een rood krijt tekening?

a. Door een steen van natuurlijk rood tekenkrijt in plakjes te zagen, die plak in stiften te zagen met een hobbyzaag of een draadzaag en vervolgens er met een fijne rasp een piramidevormige punt aan te maken of
b. door een pasta te maken van rood natuurkrijtpoeder (vrijgekomen bij zagen en vijlen) en een heel klein beetje Arabische gom met meer water. Wanneer de pasta bijna droog is, rol dan een kleine cilinder met een diameter van een halve centimeter tussen twee handen zodat er puntige uiteinden ontstaan en laat het gerolde slangetje in een zo recht mogelijke positie liggend drogen of
c. door aan een machinaal vervaardigde, al bestaande carréevormige krijtstift een obeliskvormige punt te slijpen met behulp van een vijl.  Gebruik daarbij eerst een grof-ribbelige en later een fijn-ribbelige vijl.
Zie voor meer informatie deze website.


rötelstiften 
Natuurlijke gele oker, gebrand en ongebrand /natural yellow ochre: burnt and natural
rode bolusbrokjes (red bale in pieces) (ter vergelijking contéstiftje)


De URL's in de linkerrubriek en de links midden bovenaan deze pagina tonen de resultaten mijn speurtocht naar het voor mij "ideale" rode krijt. Een eerdere versie van deze pagina was uitgegroeid tot een bijna ongestructureerde hoeveelheid informatie die deels inhoudelijk en deels chronologisch was geordend. Sinds 22 december 2010 is er een inhoudelijke ordening aangebracht en is de tijd om pagina's en bijbehorende afbeeldingen te laden sterk bekort. De vertaalfunctie aan de kop van de pagina's is wel gehandhaafd. Bewust komt informatie over pastelkrijt slechts zijdelinks aan de orde.


Jaap den Hollander. Diverse studies in rood krijt, formaat per tekening 40 x 50 cm
Rood Krijt (red & sanguine chalk) tekeningen
waarvan een aantal naar oude meesters  .

Formaat per tekening 40 x 50 cm.

fleuron1




kopie naar mogelijk zelfportret van Watteau
Harde, donkere roodbruine Theleyer Rötelkrijtstift op getint gevergeerd papier. Formaat: 10 x 11,8 cm., 10 aug. 2011
Kopie gemaakt op 10 augustus 2011 naar een afbeelding van een tekening  in zwart en rood krijt door Antoine Watteau, oorspronkelijk in de collectie van Comte de Caylus. Er is enige gelijkenis met een gegraveerd portret door Pierre Filloeul. 
Bij het origineel (bladmaat:  106 x 93 cm.) valt op dat op een aantal plaatsen bepaalde haar- en schaduwpartijen extra donker zijn aangezet.  In de rechterbovenhoek is het achtergrondvlak gearceerd, waarschijnlijk om de donkere haarpartijdelen wat te binden waardoor het accent meer op de gezichtsonderdelen komt te liggen. 
Op gevergeerd papier is het mogelijk, vooral met scherp gepunte stiften,  krijtlijnen te trekken die pas in een later stadium als definitief, met meer druk, worden aangebracht. Daardoor kan een optimale motoriek bij het tekenen worden toegepast. De ogen zijn in deze tekening als eerste onderdelen getekend met een stift die op dat moment zo puntig als een naald  geslepen was zodat de cirkel om de iris scherp getekend kon worden. De oorspronkelijke tekening bevond zich, voor een veiling bij Christie's in 2002,  in de Bodmer collectie.


Feest der liefde
Feest der Liefde. Formaat: 24,9 x 17,5 cm. Harde, lichte roodbruine rötelkrijtstift op gevergeerd getint papier.  14 aug. 2011.
Studie in spiegelbeeld naar schets oorspronkelijk in sepia krijt en grafietstift van Watteau in het Art Intitute Chicago:  Esquisse pour la  » Fête d’amour  », c. 1717 , sanguine et mine de plomb, 196 x 265 mm.
Klik hier voor oorspronkelijke tekening van Watteau.


handen   rötelstift
Handenstudie in rood krijt op gevergeerd papier. Formaat 17,5 x 25 cm. 7 Augustus 2011. 
Tekening is gemaakt met bijgaande scherp geslepen rötelstift (ware grootte 5 cm.).

Meisjeshoofd naar Carracci
Hoofd van een meisje. Juli 2011. Roodbruin en zwart krijt. 16,2 x 12,8 cm.
(naar Annibale Carracci)

drie studies van handen     studie van een hand
Drie studies van handen in rood krijt. Juli 2011                            Studie van een geopende hand in licht sanguine/ violet-bruin krijt, gehoogd met wit krijt. Juli 2011
De vier studies zijn gemaakt met rötelkrijt op gevergeerd papier.
Maten v.l.n.r., van boven naar beneden:  165 x 95 mm., 165 x 82 mm., 161 x 82 mm. en 114 x 165 mm.



zelfportret 30 juli 2011   
zelfportret rood krijt

Zelfportret over bril heen kijkend, 30 juli 2011. Rood krijt, gehoogd met wit, op gevergeerd papier, formaat: 13,7 x 16,4 cm.
Zelfportret in rood krijt (getekend en ingeveegd) en gehoogd met wit.  Formaat: 14 x 16,5 cm.  31 juli 2011.
         


jonge vrouw naar opzij kijkend     jonge vrouw naar beneden kijkend
Figuurstudies van een jonge vrouw. Krijttekeningen met donkerbruine rötel, rechts gehoogd met wit op getint papier. Formaat: 12,5 x 20 cm.  6 februari 2011.

studieblad naar fragment tekening van Antoine Watteau
Studieblad op groot formaat (A4) naar fragment van tekening van Watteau uit 1718.
Twee kleuren sanguine krijt (rose en donkerrode rötel)  uit Theley.
Formaat 29,7 x 21 cm., 5 februari 2011.
Particuliere collectie.

Slakkenhuizen. Rötel gehoogd met wit op geschept papier.
Slakkenhuizen. Studie in Theleyer rötel, gehoogd met wit op handgeschept papier.  Formaat 20,8 x 14,8 cm. 4 februari 2011.
Particuliere collectie.

natuurkrijt op getint papier
Op de achtergrond tekeningen gemaakt met natuurkrijt op getint papier naar Abraham Bloemaert. De tekeningen zijn op dezelfde schaal getekend als origineel werk van deze meester.
Op de voorgrond zijn afgebeeld dubbele krijthouders, natuurkrijtstiften , een pennemes en een model van een oude spanen krijtdoos met inhoud. 



Over de krijttekentechniek van Antoine Watteau is sinds 25 februari 2017 het volgende PDF-bestand beschikbaar.
Klik hier om het bestand te openen.


fleuron1
<>


"Le crayon rouge était celui dont il se servait le plus souvent sur le papier blanc"  Papiers, filigranes et contremarques chez Watteau, Lancret et Pater ( Techné n. 30-31, 2009-10, blz. 198 t/m 208)
In bovenvermelde studie van Florence Raymond, waarvan de aangehaalde tekst in de titel afkomstig is van Dezallier d'Argenville (1740), wordt geen speciale aandacht besteed aan sanguinekrijt of "le crayon rouge". Vooral papier als drager staat centraal. Ook zoeken op de website van TECHNÉ naar onderzoeken (sinds 1999) waarin "pierre sanguine", "crayon rouge" of "craie rouge" worden genoemd levert helaas geen treffers op.
"Sanguine" of  "crayon rouge" wordt , lijkt het, als verzamelterm gebruikt voor allerhande rood-bruine krijtsoorten en ook in het algemeen voor rood-krijt tekeningen, zonder de samenstelling van het krijt of de krijtkleurnuances in de studies te betrekken. Dat is natuurlijk ook moeilijk omdat onderzoekers tot nu toe niet konden beschikken over een breed scala van natuurkrijtstiften en natuurkrijtkleuren die voor 1794 werden gebruikt. De krijtsoorten en vooral de gezaagde natuurkrijtstiften waarmee Watteau tekende, zijn van een andere aard dan de carrées, krijtpotloden e.d. die door Nicolas Conté e.a. vanaf 1794 in de handel zijn gebracht. Er waren in de tijd van Antoine Watteau wel pastelkrijtstiften en kunstmatig vervaardigde roodkrijtstiften. Diverse tijdgenoten, die schrijven over tekenen, vermelden het maken van krijtstiften voor eigen gebruik. Grootschalige fabrieksmatige produktie van tekenkrijt voor kunstenaars, technisch tekenaars en architecten komt echter pas in 1794 met Conté op gang. Pastelkrijt stiften werden op basis van poeder van kleurechte minerale pigmenten en kaolien (soort witte klei) of natuurkrijtslijpsel met wat lijmwater gerold voor kleinschalig gebruik. Zie filmpje hierover bij La Maison de Pastel - Paris.


Reacties en aanvullingen op bovenstaande onderzoeksresultaten of tips voor verder onderzoek zijn van harte welkom. Stuur een e-mailberichtje naar: jcdh

fleuron48


URL's, in willekeurige volgorde, van roodkrijttekeningen door Rembrandt
N.B. Formaten en andere gegevens zijn nog niet volledig.

Vrouwenfiguur:
Saskia met één van haar kinderen - Saskia with one of her children, 141x106 mm, 1635, Courtauld, Londen
Studieblad inkt en krijt. Studies van Magdalena en de rouwende Maagd, ca. 1635-36. Benesch 152, Amsterdam, Rijksmuseum
Een vrouw zittend in haar stoel - Femme assise dans une chaise, 145x110 mm, c. 1633-34, Benesch 427, Louvre, Parijs
Een vrouw zittend in een stoel met leuningen,  147 x 110 mm., roodkrijt aangezet met wit krijt, 1633-34,  Louvre, Parijs,  (inv. no. 22913)  (reproduktie in andere tint)
Oude vrouw zittend in een stoel, haar handen gevouwen, 237x157 mm.  Louvre
Twee vrouwen die kind leren lopen. 103x128 mm. Rood krijt op grijs papier. Benesch 421. British Museum, Londen.
Studie van een vrouw met een slang (Cleopatra). Rood krijt gehoogd met witte gouache, 247 x 137 mm., ca 1637, Benesch 137,  J. Paul Getty Museum, Los Angelos. Benesch
Een vrouw die een kind leert staan - A woman teaching a child to stand, 78 x 75 mm. c.1635-1637, Rood krijt op grijs papier, British Museum, London.
Twee studies van een vrouw, ca. 1635-40, 155 x 137mm, Courtauld Institute Gallery, London
Studie van een vrouwenbeen met draperie - Study of the legs of a seated woman, ca. 1628  Related to painting of the capture of Samson, dated 1628, in Berlin (Bredius 489)  Amsterdam, Rijksmuseum
De bovenvermelde tekening laat bij strijklicht heel duidelijk een aantal withogingen zien. Ook is er een gewassen partij rechts naast de knie te onderscheiden. De rode krijtkleur vertoont een overeenkomst met een tint die ligt tussen kastanjebruin en wijnrood.

Mannenfiguur:
Poolse officier, 245 x 175 mm., ca. 1630-31, Hermitage Museum, St. Petersburg
Zelfportret van Rembrandt, 129 x 119 mm.; ca 1637  National Gallery of Art, Washington, Rosenwald Collection.
Studie van een oriëntaalse boogschutter - Study of an Oriental Archer, 306 x 162 mm., gehoogd met wit, ca. 1627, Dresden, Kupferstichkabinett
Jacob op het punt zijn zoon Isaäc te offeren (British Museum, Londen)
Cornelis Claesz. Anslo, 157x 144 mm. 1640, Benesch 758, Londen, British Museum
Twee studies van Johannes de Doper - Two studies of John the Baptist, mid-1630s   London, Courtauld Gallery,   Benesch 142A.
Man trekkend aan een net(?) achter zich


Oude man:
Portretbuste van een oude man, naar links gewend - Bust of an Old Man, turned to left, 137 x 116  mm., rood en zwart krijt, c. 1626, NL, The Hague, Private Collection (Rembrandt?)
Zittende oude man, sanguine en zwart krijt 226x157mm, Kupferstichkabinett Berlin (Dresden?), Benesch-41
Zittende oude man, hoofd naar rechts, naar links kijkend, 157 x 147 mm.; National Gallery of Art, Washington, Rosenwald Collection
Hoofd van voorovergebogen oude man, bedekt met een muts - Tête de vieillard penchée en avant, coiffée d'un bonnet, 243x186 mm. Louvre, 18e eeuwse kopie
De apostel Paulus - L'apôtre saint Paul, 237x201 mm., Louvre
Een heilige Hiëronymus, geknield in gebed, 206x161 mm./ Etude d'un saint Jérôme à genoux, en prière, Louvre
Portretstudie/ hoofd van een oude man, met wit krijt gehoogd, 114 x 91 mm., ca. 1630, Louvre
Zittende man, gezien op de rug, boek lezend (studie voor Petrus), 295 x 210 mm., ca. 1628, Kupferstichkabinett, Staatliche Museen zu Berlin
Oude man met baard, zittend in een stoel met armleuningen over de volle lengte, naar links (studie voor Jacob) - Bearded Old Man Seated in an Arm-Chair, 250 x 170 mm, 1631, New York, Privé collectie
Studie van oude man met hoofd voorovergebogen naar links, 144 x 146 mm., ca. 1630, Nationalmuseum, Stockholm
Oude man in een leunstoel - Old man in an armchair (Studie van oude man zittend in leunstoel, rechterhand op linkerpols), 227 x 147 mm. Rood en zwart krijt, 1631, Teylers Museum, Haarlem
Studie van zittende oude man ten voeten uit, handen gevouwen voor zich
Portretstudie van oude man, kop 'en profiel' naar links. Washington, National Gallery of Art
Portretstudie van oude man, kop 'en profiel' naar links (vergroot detail) Washington, National Gallery of Art

Figuurstukken:
Het laatste avondmaal, 362 x 475 mm., naar Leonardo da Vinci, 1634-35, Benesch 443, New York, Metropolitain Museum of Art, Robert Lehman Collection
Studie voor figuren aan linkerzijde, laatste avondmaal, naar Leonardo da Vinci, 125 x 210 mm.,c. 1635. Benesch 444, Londen, British Museum
Studie voor figuren aan linkerzijde, laatste avondmaal, naar Leonardo da Vinci (met kleur ijkingskaart), 125 x 210 mm.,c. 1635. Benesch 444, Londen, Brits Museum
Détail centrale deel laatste avondmaal met Christusfiguur, kopie naar Leonardo da Vinci, Benesch 443, New York, Metropolitain Museum of Art
Deze studie toont twee stadia. Het eerste stadium is uitgevoerd met hard, scherp gepunt, rood krijt in dunne lijnen en is sterk verwant aan een gravure van Leonardo's fresco door Pierre Soutman (1580-1657), en dateert uit het midden van de jaren dertig van de 17e eeuw. De gravure geeft de muurschildering van Leonardo da Vinci spiegelbeeldig weer. De krijttekening is waarschijnlijk ontstaan door over te trekken, via de achterkant van de prent (door deze tegen een ruit houden of op een lichtbak te leggen) . Alleen dan zijn de personen overeenkomstig hun houdingen op de muurschildering weergegeven. Het tweede stadium, uitgevoerd in brede krijtlijnen en met zachter krijt, is waarschijnlijk over de fijne krijttekening aangebracht in de late jaren veertig of begin van de jaren vijftig van de 17e eeuw.
Studie met Jozef die zijn dromen vertelt, 1638, Boijmans van Beuningen, Rotterdam.
Suzanna en de ouderlingen, naar schilderij van Pieter Lastman, Kupferstichkabinett Berlin
Studie van graflegging van Christus (over de opwekking van Lazarus heen getekend), 282 x 204 mm. 1630. Rembrandt? Benesch 17, British Museum, Londen
Salomo, de afgoden aanbiddend (Salomon adorant les idoles, 1636-1638), 482x376 mm., sinds 1793 in bezit van het Louvre
Het offer van St. Paul en St. Barnabas in Lystra - Le sacrifice de saint Paul et saint Barnabé à Lystre, 298x442 mm. sanguine, Musee Bonnat, Bayonne
Twee paarden en hun begeleiders, Amsterdam, Rijksprentenkabinet
De bovenvermelde tekening laat heel fijne roodkrijtlijnen zien bij het hoofd van het voorste paard. De lijnen zijn zowel via arcering als vrij rondom het hoofd en de hals toegepast.  De rode krijtkleur komt overeen met een tint tussen naturel  en kastanjebruin.


Zie ook:
http://rembrandtcatalogue.net/benesch-1-119/4569042508
http://rembrandtcatalogue.net/benesch-120/4573363846
en
http://www.garyschwartzarthistorian.nl/schwartzlist/?id=148

Contains / containing: red chalk, rood krijt-tekening, krijt-tekening, Sanguina, Sanguinas, Sketches, Sketched, Schémas, Croquis, Zeichnungen, old master chalks, Skizzen, dessin, dessiner, Tekening, Schets, Sanguina sobre papel, rood krijt, sanguine chalk, Bergrot, Eisenrot, Rotocker, Rotstein, Rubrica, red chalk drawing, red drawing chalk, crayonnées avec de la sanguine, le crayon rouge, terre rouge, de la pierre d'Italie, sanguine d'Angleterre, la pierre de sanguine, craie rouge, lapis rosso, rode bolus, red bole, terra di Pozzuoli, disegnare, disegni , sanguigna, disegno a sanguigna, sanguine brûlée (reddish-brown chalk), tiza roja, natural red chalk, gis rojo, sanguine pencil, pierre sanguine, sanguinekrijt, sanguine chalk, sanguine crayon, crayon sanguine, chalk crayon, red crayon, red clay, red chalk sticks, red chalk drawings, sanguine drawings, Red Bole, Bolo Rosso, Terre Bolari, Bolo Color Brunus, Terra Sigillata, Bolo di Boemia, Terra di Lemnos, Bolo Orientale, Argilla Ocrosa, Bolo Armeno, Bolo Armeniacos, Gilders Clay (red bole), lápiz rojo, roodkrijt-tekening, theleyer rötel, pierre sanguine, crayon sanguine, dessin à la sanguine, pierre sanguine à crayon, 'Watteau - The Drawings", natural sanguine chalk, la craie rouge naturelle, sanguine française, rötel Zeichenkreide, abraham bloemaert, natuurkrijt, natural red chalk, natural red drawing chalk, sanguine chalk