homepage
portfolio
rood natuurkrijt/ red chalk
curriculum
kalligrafie/ calligraphy
galerie/ gallery
bibliotheek/ library
schilderskisten/ artists paint boxes
sitemap
Zoeken binnen website

HOMEPAGE
portfolio
rood krijt/ red chalk
curriculum
kalligrafie
galerie/ gallery
bibliotheek/ library

Deze pagina wordt bijgehouden sinds november 2010.
Copyright© 2017
Pagina laatst bijgewerkt:
8 oktober 2017

logo

LIJST MET AQUARELVERF KLEUREN
VOLGENS W. GOEREE (1668)

(en andere oude bronnen over pigmenten, zie literatuurlijst aan einde van pagina)

Traduction en français de cette page par Google
(Si la traduction en Français de cette pagina n'est pas accomplie alors retournent à la page hollandaise et cliquez sur le lien de traduction encore.)
Translation into English of this page by Google
(If the translation into English of this page is not completed then go back to the Dutch page and click the translation link again.)
Met vragen over of aanvullingen op de informatie op deze pagina kunt u contact opnemen met de auteur: -

Wilhelmus Goeree (1635-1711)
Wilhelmus Goeree (1635-1711)

Doos met aardkleurpigmenten in ruwe vormAardpigmenten
Kistje met aardpigmenten in ruwe vorm: vlnr. hard hematiethoudend donker roodbruin gesteente uit de VAR (Frankrijk), steenkool uit Tsjechië, poeder van roodbruine potscherven in bewerkte vorm (torentjesrood), leisteen uit Belgische Ardennen, grijsgroene versteende rivierklei uit de l'Herault, Champagnekrijt uit Noord-Frankrijk, uitgewassen oranjerode kleislib in bladvorm uit
Lot-et-Garonne (gedroogde 'terre rouge'),  hematietsteentjes uit dezelfde aarde, zeer bleke lichtgele oker uit Sicilië (vgl. Napels Geel), gele okerbrokken uit Moutiers en Puisaye, rode bolus (Fa. de Kat, Zaandam) , hematiethoudende violetbruine stenen uit Moutiers en Puisaye (vgl. dodekop).

N.B. Het verschil tussen pigment en kleurstof is de herkomst. Pigmenten worden van mineralen (gekleurde gesteenten) gemaakt, van chemische neer- en aanslagen of van verkolingsresten van dierlijk materiaal. Kleurstoffen worden geëxtraheerd uit plantaardig materiaal met als toegevoegde drager aluin (voor aquarelverf) of vervaardigd van dierlijk/ organisch materiaal. Kleurstoffen worden aan vezels gehecht met behulp van aluin. Zie ook: Pigments through the Ages en Kleurstoffen (Wikipedia).
 


kleine flesjes met diverse gewassen okerpigmentenMiniatuurschilderen  met uitgespoelde, zwevende deeltjes pigment
 De pigmenten in de flesjes hiernaast zijn afkomstige van in de natuur gevonden brokken oker met verschillende kleurgradaties van heel lichte, bleke oker uit Sicilië tot donkerrode oker uit de omgeving van Roussillon. Vooral de laatste soort zanderige steenbrokken leverden na verpulvering, zeven en fijnmalen in een porceleinen vijzel wel drie roodbruine tinten oker op: een donkerrode, een middelrode en een lichte oranjerode kleur. Per kleurgroep werden de in water zwevende deeltjes uitgegoten op afzonderlijk platte witte borden. Na drogen werd het fijne pigment verzameld in flesjes met etiketten en werden de kleuren met aquarelverf op een papieren rondje bovenop de kurken aangebracht.

Nog meer informatie over wassen en levigatie
- Patrick Baty: Paint Technical , Oxford Ochre
- Randy Asplund: Making The 15th c. Style Schiff Book
- Claire Siconolfi: "Medieval Whimsies". Kijk ook bij Home voor kleurstoffen gemaakt van bessen.
- Michael Price: Selection of Crystals and Minerals Wassen en levigatie van minerale pigmenten met behulp van gedestileerd water waarin wat caseïne is opgelost. De hoeveelheid caseïne is afhankelijk van de mate van onzuiverheid van het mineraal.


mineralen voor pigmenten
Enkele mineralen om pigmenten van te malen ten tijde van Goeree en Norgate.

Van links naar rechts, van boven naar beneden: 
kopersilicaat,
orpiment (uit Noord Afrika), realgar,
lapis lazuli,
azuriet, hematiet (uit Puissaye),
malachiet(2x),  gele oker (uit Puissaye),
cinnaber (natuurlijk vermiljoen uit Almaden), rode oker (uit Roussillon),
wit krijt (uit Le Tréport),  zwart krijt (schalie uit Ierland),  steenkool (uit Tsechië),  rötel (uit Theley) en
rechtsonder:
rode bolus (uit Pozzuoli, Italië)

Januari 2014: enkele mineralen uit de Egyptische woestijn (Sinaï?)
gruis van donkerrode okersteen (dodekop)  test met maalsel van dodekop pigment  spoelsel van gemalen dodekop gruis  wrijven van dodekop in water  dodekop pigment
Enkele stadia bij het vergruizen, malen, spoelen, levigeren, wrijven, uitgieten en drogen van dodekop pigment. De tweede foto is een opname met kunstlicht. De derde afbeelding laat een tussenfase zien. Op het bord is de volgende dag het opgedroogde uitgietsel te zien van het bezinksel in de vijzel. Het zwevende pigment in het spoelwater (in suspensie) had na indrogen dezelfde kleur als het zwaardere bezinksel. Bij afschrapen op het bord werd de suggestie gewekt dat er nog een onderliggende roodbruine tint kon worden uitgespoeld. Vandaar dat voor fijnwrijven met water op de steen is gekozen. Spoelen na wrijven met de zware glazen loper (vgl. maal- of wrijfsteen) op de granieten wrijfplaat leverde echter geen duidelijke kleurverschillen op. Wel bleek dat bij het laten "dansen" van de suspensie op het bord/ het centrifugeren van de suspensie en het in trilling brengen van de suspensie er nogal wat resten fijn zwart gruis in het mengsel zaten. Deze deeltjes hebben een gelijk gewicht als de dodemanskop pigmentdeeltjes en zijn niet gemakkelijk te scheiden van dat pigment.


Okers uit de Egyptische Woestijn
Bijgaande stenen uit Egypte bestaan uit donkere roodbruine oker (vgl. caput mortuum of dodekop), gele "oker" (afkomstig van de kern van een versteende zaadknop die aan de harde buitenzijde donkergetint is) en lichtgele oker (afkomstig van een lichtgetint stuk zandsteen).

Na vergruizen/ afschrapen is het gruis opgevangen in een porseleinen vijzel. Daarin is water aan het gruis toegevoegd en is de pasta fijngemalen. Na toevoegen van wat extra water in de vijzel zijn de zwevende deeltjes samen met het water afgegoten. Dit residu is steeds bewaard en apart ingedroogd.
Bij de donkerrode steen was het zware bezinksel vrijwel homogeen. De donkerste deeltjes waren echter door levigatie niet goed te scheiden. Bij de lichtgele okersteen waren er nogal wat zandresten die de kleur duidelijk donker beïnvloeden. Het zwaarste bezinksel van de lichtgele oker is daarom apart bewaard en niet als optimaal okerkleurig pigment bruikbaar. Het in water zwevende pigment is steeds uitgespoeld, opgevangen en na verdamping van het water in droge vorm bewaard. Het pigmenthoudende bezinksel is in alle drie de gevallen op een stenen plaat met een glazen loper fijngewreven. Daarna is het fijngewreven pigmentpoeder uitgegoten op een bord om te drogen. Om het drogen van het uitgietsel op het bord te versnellen kan het water boven/ naast het bezinksel met een wateropnemende tissue worden opgezogen. Dat leverde per steen bijgaande pigmenten op. Na droging is het pigment opgeslagen in kleine glazen flesjes voor verder onderzoek. Vermengd met wat aquarelvloeistof in de schelpen leverden de pigmenten de aquarelkleuren op die op de kleurstrookjes (washes) zijn te zien.

Zie ook: Leembouw Documentatie



Van Turkooissteen tot pigmentpoeder
Turkoois getrommeld en gekliefd   Turkoois vergruizeld  Turkoois gruis voor en na verpulvering  Turkoois zwaarste bezinksel met water  Turkoois resultaat malen in vijzel en spoelen
Hierboven is een aantal stadia te zien van het proces om van een groene turkooisteen pigmentpoeder te maken. Alle foto's zijn bij daglicht gemaakt. Van een tweetal stenen is de kleinste gekliefd met een klap van een mokerhamer. De steen had ik ingepakt in een krant en het pakje lag op een stoeptegel. Bij de eerste slag brak de steen in twee delen. Er is met één helft van de kleinste steen doorgegaan. Deze is vergruizeld door er hard op te hameren. Het resultaat ligt in de porseleinen vijzel. Het fijnste gruis was in droge toestand maalbaar tot poeder, de rest was te hard en moest verder worden vergruizeld. Dat in tegenstelling tot malachiet. Voor het verder vergruizelen zijn enkele metalen schroefdoppen zonder ingelegd kartonnetje gebruikt. De kop van een klauwhamer paste precies in de dop en met de mokerhamer is een aantal keren op de andere hamerkop geslagen tot de stukjes turkoois waren verpulverd. Onder de dop was een plamuurmes plat neergelegd op een tegel om een vlakke ondergrond te hebben bij het hameren. Het gruis is vervolgens met flink wat inspanning in de vijzel fijngemalen onder toevoeging van gedestileerd water. Het bleekgroene spoelwater met de drijvende fijne pigment is afgegoten in glazen bakjes. Deze actie is enkele keren herhaald. Het vochtige residu  bezit dezelfde kleur als de turkooisstenen. Er zitten nog wat kleine donkere gruisdeeltjes in, afkomstig uit de groeven in de turkooissteen, die na wrijven met water op de maalsteen met een glazen loper, bijna zijn verdwenen.

Vochtige turkoois-pigmentmassa voor wrijven op steen    gedroogde turkoois-pigmentpoeder met vergelijkingsmateriaal     
Helaas is de kleur - na wrijven op de steen (rechter afbeelding van bovenstaande twee) en daarna laten drogen - veel lichter dan aan de buitenkant van de groenige turkooissteen. Ik denk dat ik dus met kunstmatig turkoois bezig ben geweest. Gelukkig is de aankoop niet al te duur geweest. Verhitting van het poeder boven een gasvlam liet een verkleuring van het pigmentpoeder naar grijs zien. Het poederachtige karakter bleef daarbij wel behouden. De strookjes met washes laten de pigmentkleur zien als fletse aquarelverf.

ruw mineraal turkoois, ongetrommeld
Voorbeeld van ruwe mineraal Turkoois met kwarts-afdekking. Opvallend is de blauwe ondertoon op de foto.

Op internet zijn bij een aantal verfleveranciers (Kremer Pigmente e.a.)  voorbeelden in kleur van Turkoois of Turks blauw pigment te zien. Daar blijkt echter dat deze helder gekleurde voorbeelden bestaan uit een mengkristal van kobalt en titaanoxyde en dus zeer waarschijnlijk geen korrel van de Turkooissteen bevatten.  Het Mineraal Turkoois
Zie ook:  http://www.kleurrijkewereld-sieraden.nl/turkoois-special/  en  L. Wals: "OVER MINERALEN", Geonieuws-archief  4/1975
Zie ook:  http://www.hethert.org/serabit.html  en  http://www.persee.fr/doc/crai_0065-0536_1995_num_139_4_15537  
Zoekterm: turquoise

Pigment van Rode Steenkoraal (Rhodactis)
Rhodactis: Rode steenkoraal op kalk  Rhodactis: Rode steenkoraal, vergruisd en gemalen  Rhodactis: verpulverd, gemalen, gelevigeerd en gedecanteerd  Rhodactis: verpulverd, gelevigeerd, gedecanteerd en gedroogd
  rhodactis: laatste maalsel uit vijzel gewreven op steen  Rhodactis: pigment aangemaakt met aquarelvloeistof in mosselschelp  washes van drie tinten rode steenkoraal (Rhodactis) aquarelverf
Bijgaande foto's tonen een dunne laag afzetting van rose-rode steenkoraal (Rhodactis) op een stuk kalk. De steen  is niet erg groot en bezit aan beide zijden een geringe hoeveelheid koraalafzetting van ongeveeer 1 mm. dik.
Om er pigment van te maken is een dunne laag van het oppervlak aan de niet-zichtbare zijde van het stuk kalk er afgeschraapt met een raspvijl. 

Het roze gruis is, samen met de aangehechte en losse kalkdeeltjes, eerst in droge vorm fijngemalen in een porseleinen vijzel, daarna met water aangelengd en verder gemalen. Na de eerste wrijfhandeling en spoelgang/ levigatie is het eerste spoelwater met daarin rose zwevende deeltjes afgegoten in een glazen schaaltje (de zwaarste deeltjes bleven achter in de vijzel). Dit spoelwater is bewaard omdat daarin de fijnste, lichtste pigmentdeeltjes zitten en wat fijn kalkpoeder. Bij het residu in de vijzel werden verontreinigingen en zoutkristallen verwijderd. Daarna werd aan het donkerrose residu weer schoon water toegevoegd en werd er weer gemalen in de vijzel. Het maalsel werd de tweede keer al lichter van kleur. Dat maalwater is nog één keer gelevigeerd en afgegoten. Uiteindelijk werd na de derde maalgang gestopt omdat de kleurintensiteit van het mengsel duidelijk verminderde. Het afgegoten water met de lichte deeltjes is steeds bewaard en na bezinking in de schaaltjes/ bakjes van de vaste stof is het heldere water afgegoten. De vaste stof is bewaard en ingedroogd. Het laatst achtergebleven maalsel in de vijzel is op de wrijfsteen met wat water fijngewreven. Dat leverde een zeer lichte tint op, bijna vergelijkbaar met een lichte make-up poederkleur. De drie ingedroogde pigmentpoeder-tinten zijn, gezien de geringe hoeveelheden, aangelengd met aquarelvloeistof en goed dooreengeroerd. De aquarelverfmassa is bewaard in mosselschelpen. 
Schelpen werden in de  17e eeuw vooral in Nederland en Engeland veel gebruikt als verfnapjes voor aquarelverf. Zie daartoe ook onderstaande afbeelding van de titelpagina van de Verlichterie Kunde van W. Goeree.

Vermiljoen pigment maken van een stukje Cinnabersteen
cinnaber steen stukjes cinnaber vergruizelen in bronzen vijzel  cinnaber gestampt gruis in porseleinen vijzel cinnaber: gruis malen met water in vijzel
  cinnaber: residu na levigatie  cinnaber: residu wrijven met water op glasplaat  cinnaber: gewreven met water tot vermiljoen pigment 
Hoewel de cinnabersteen aan de buitenkant weinig verraad van een helder rode kleur levert deze wat saaie steen toch een helderrood natuurlijk vermiljoen op. Van de hoeken van de cinnaber-steen zijn met een kleine hamer wat flinters afgeslagen. De flinters zijn in een bronzen vijzel  tot gruis gestampt. Daarbij kwam al direkt poeder met een heldere rode kleur vrij.  Dit gruis is vervolgens met wat gedestilleerd water uitgegoten in een porseleinen vijzel en fijn gemalen. In de porseleinen vijzel is een aantal keren het troebele rood gekleurde water afgegoten in kleine schaaltjes, daarna is er schoon water bij het residu gedaan en is er opnieuw gemalen tot de overgebleven massa homogeen van kleur en korrel was. Dit residu is op een glazen plaat uitgegoten en fijngewreven met een glazen loper. De vermiljoenrode kleur werd daarbij steeds helderder. Tussentijds zijn van drie fasen proefstrookjes (washes) van vermiljoenrood als aquarelverf gemaakt. De eerste drie washes laten links een iets donkerder rood zien dan rechts. De vermiljoenkleur op het grootste proefstrookje is afkomstig van de bovenste vochtige pigmentlaag voor het opdrogen op de glasplaat.

cinnaber: drogen en verzamelen van vermiljoen pigment   cinnaber: overzicht vermiljoen maken  cinnaber: pigment restant op plaat en washes  cinnaber: drie stadia washes
Op bijgaande linkerfoto zijn alle attributen samengebracht die zijn gebruikt: de bronzen vijzel (mortier, mortar) met bronzen stamper (pilon, pestle), de porseleinen vijzel met porselijnen loper, de glazen wrijfplaat met glazen loper, kuipjes voor het opvangen van gedecanteerd spoelwater met pigmentresten, een mosselschelp (met niet zichtbaar een potje met aquarelvloeistof) met wat, als aquarelverf, aangemaakt pigment, een paletmes met pigmentpoeder (afgeschraapt na droging) en een drietal washes (proefstrookjes).
De laatste twee washes (rechts) zijn van het onderste schraapsel op de glasplaat, na opdroging en verwijderen van de bovenste laag vermiljoenpigment. De laatste twee washes zijn wat minder sprekend  rood van kleur dan de eerste drie. Het middelste proefstrookje is het meest helder vermiljoenrood van kleur. Op de foto met de vijf washes en de gekleurde vochtplas worden de laatste resten vermiljoen-pigment verzameld 
In oude recepten wordt aangeraden om ochtendurine van jonge kinderen te gebruiken bij het wrijven van cinnaber-maalsel op de steen/ glasplaat. Het effect daarvan heb ik nog niet kunnen testen. Of het meer betekent dan een vervangingsmiddel voor gedestilleerd water heb ik nog niet kunnen nagaan. Mogelijk gaat zwavel en/of kwik een reactie aan met de chemische stoffen in urine waardoor de vermiljoenkleur wellicht positief wordt beïnvloed.
Van het verkregen vermiljoenrode pigmentpoeder kan met behulp van aquarelvloeistof vermiljoenrode-aquarelverf  worden gemaakt.  Met lijnololie gewreven levert het pigment vermiljoenrode olieverf op.
  

Zie voor meer informatie over het zelf maken van kleuren de in 2012 verschenen webversie van de Nederlandse vertaling van "De coloribus faciendis (Over het maken van Kleuren)" van Petrus van Sint Audomar.
- Laad bij een blanke PDF-startpagina de PDF-pagina opnieuw.-


 

Goeree
Titelblad Verlichteriekunde Goeree   kleurenkaart Verlichteriekunde
Op bijgaande kleurenkaart uit Verlichterie Kunde door W. Goeree, 1670, 2e druk, zijn de kleuren in november 2015 aangebracht volgens zijn opsomming.
De kleuren 3 en 19 (zilver en goud) zijn imitaties uit de 20e eeuw. Alle andere verfkleuren zijn gebaseerd op de oorspronkelijke minerale pigmenten en plantaardige kleurstoffen zoals die de afgelopen jaren door mij zijn verzameld/ aangemaakt. 
Bijv. de kleur bij nr. 7 is smalt van Winsor en Newton (actie 2007) , 8 is origineel lapis lazuli van 1e kwaliteit, 9 is echt lakmoes, 17 is echt guttegom of gamboge, 24 (Fermilioen) is geen cinnaber maar zou echt vermiljoen zijn op basis van kwik en zwavel, nog gemaakt in de 20e eeuw (of eerder) in Amsterdam. Helaas bleek onlangs (maart 2017) na wetenschappelijk onderzoek dat het aangeschafte pigment, in tegenstelling wat op de verpakking staat, geen korrel HgS bevatte maar veel bariet (hoog s.g.) en een onbekende organische rode kleurstof. , 29 is echte breziljeverf.
De bovenlaag van een aantal aquarelverfblokjes (zie hieronder) is na een aantal jaren moeilijk oplosbaar met water door uitharding van de gom. Dat was o.a. het geval bij de kleuren nrs 5, 14, 20, 25 en 28. Langer inweken met water van de oppervlaktelaag hielp.  De kleurenkaart van Goeree met de "Percktjens"  is gedrukt op wit printerpapier van 80 grs. met een laserprinter. De lijming en zuurtegraad van printerpapier is helaas ongeschikt voor de donkerrode lakverf van nr. 28. Dat verklaart zeer waarschijnlijk het uitlopen en verdonkeren ervan.



Doos met aquarelverfblokjes gebaseerd op Goeree's indeling
Doos met zelfgemaakte aquarelverfblokjes in de kleuren zoals die door Wilhelmus Goeree in zijn boek "Verlichteriekunde" beschreven zijn.
De doos bevat alle kleuren die in zijn boek voorkomen en is geschikt om o.a. 17e eeuwse en latere prenten te illumineren.
De blokjes hebben hetzelfde formaat als de blokjes die in de 18e eeuwse Engelse aquarelkisten van Reeves aanwezig zijn.

Zie ook de volgende link om te zien hoe in een 5-daagse workshop van David Cranswick cursisten, waaronder Joumana Medlej,  leerden omgaan met pigmenten en kleurstoffen om er zelf verf van te maken.
Alchemy of paint - Stones, Plants and Mediums   9 maart 2013   http://majnouna.deviantart.com/journal/Alchemy-of-Paint-358497093  of  http://majnouna.com/2013/03/09/alchemy-of-paint/ of  http://majnouna.com/2013/03/
N.B. Een verzadigde aluinoplossing in water bevat 139 gr. aluin in 1 liter water bij 20 graden.



Wilhelmus Goeree noemt in zijn boek "Verlichteriekunde" (1668/1670 /1697/1705 en 1739) de volgende kleuren (pigmenten/ kleurstoffen):
Kleurenkaart Goeree
    Op bijgaand overzicht staan de kleuren gegroepeerd zoals die in het boekje "Verlichteriekunde" staan beschreven.

Van de blauwe kleuren zijn Blauw Lack en Lackmoes vooral transparant te gebruiken.
Van de Gele kleuren zijn Ligte Schijtgeel, Bruyne Schijtgeel, Saffraan, Geel Befien en Guttegom alleen transparant te gebruiken.
Van de Groene kleuren zijn Spaans groen en Sap Groen alleen  transparant te gebruiken.
Van de Rode kleuren zijn Lack (cochenille of een andere lakkleur) en Brazilje verf vooral voor transparant gebruik.
Van de Bruine kleuren is Bitter vooral transparant te gebruiken.
Van de Zwarte kleuren is Lampfwart vooral voor transparant gebruik.

De totale reeks is zo samengesteld dat er per groep naast dekkende (opake)  kleuren (meestal minerale pigmenten) altijd transparante kleuren of "lakken" beschikbaar zijn. 
Vooral bij waterverf is transparantie van de kleur essentieel. 
Goeree raadt aan op een glasplaat waaronder wit papier is geschoven de kleuren te mengen.
Door het ruime kleurenaanbod is onderling mengen tot een minimum te beperken waardoor kleuren minder snel vertroebelen. 


In een oud Engels handboek over "Limning" (en ook bij Goeree) staat vermeld dat
het te beschilderen papier met aluinwater (112,5 gr. aluin(poeder) op 950 ml. gedestil. water) dient te worden bestreken alvorens men gaat schilderen om het intrekken van de verf in het papier tegen te gaan. Het droge pigmentpoeder dient, om er mee te kunnen schilderen, per kleur met wat gomwater (85 gr. arabische gom (poeder) op 470 ml. gedestil. water) te worden gemengd tot aquarelverf alvorens het aan te brengen op papier.  ( Thomas Jenner, A book of Drawing, Limning, Washing or Colouring of Maps and Prints etc.  or The Young-mans Time well Spent., M. Simmons, London 1652, 40 pp. incl. ill., zie pag. 22. )



N.B. Daar waar over aquarelverfvloeistof of waterverfmedium wordt gesproken zie tekst elders op deze pagina.
Alle okers eerst verpulveren in vijzel en daarna "wassen/ spoelen" in glazen pot. Spoelwater met alleen allerkleinste pigmentdeeltjes overgieten op platte borden om te laten indrogen.

Goeree vermeldt in zijn overzicht geen azurietblauw en azurietgroen als aquarelverfkleuren. Norgate vermeldt azuriet (blue bise - green bise) wel.
De vraag is waarom Goeree azuriet als pigment niet vermeldt. 
Goeree vermeldt wel de kleuren Spaans groen en blaeuwen ascus of blauw as in zijn overzicht.  Beide laatste kleuren werden chemisch vervaardigd als neerslagen, door koperplaat met azijnzuurdamp (groene aanslag) en daarna met amoniadamp (groene>blauwe aanslag) in contact te laten komen.

Waarschijnlijk was azuriet in zijn tijd kostbaar en vond hij het ook instabiel. 
Mogelijk vindt Goeree de partikelgrootte van gemalen azuriet in water voor aquarelverf niet fijn genoeg. Azuriet blijft ook na lang handmatig wrijven met een loper op de wrijfplaat wat zanderig, in tegenstelling tot malachiet dat veel fijner kan worden gewreven. Bepaalde middeleeuwse schilderijen lieten in de 17e eeuw al verkleuringen van azurietblauw en azurietgroen naar groen en bruin zien. Bij temperaverf wordt het hele ei (dus eiwit en eigeel) als bindmiddel gebruikt. De dooier bevat zwavel dat met kalkdeeltjes die aan azuriet vastzitten reageert. Ook de zuren in lijnolie doen dat. Onderzoek van o.a. Michael Price heeft aangetoond dat blauw azurietpigment mits fijn gewreven in een caseïne-oplossing en herhaaldelijk gelevigeerd, waardoor de meest pure blauwe delen overblijven, niet verkleurt. Blijkbaar zorgen de verontreinigingen voor de latere verkleuringen.

Vanaf de 14e eeuw tot 1526/1541 werd azuriet vooral uit Hongarije geïmporteerd. De kopermijn bij Rudabánya in Hongarije leverde de beste soort azuriet. In de 16e eeuw werd deze mijnstad door de Turken verwoest en kwam de export van koper en azuriet vanuit Hongarije grotendeels tot stilstand. De prijzen voor azuriet stegen sterk. Men zocht in die tijd naar een vervangingsmiddel voor azurietblauw en dat werd smalt, een bijprodukt uit de zilvermijnen. De vervaardiging van smalt werd een specialisme van de Nederlanders (Delfts blauwe tegels) en Vlamingen in de 17e eeuw. Smalt was populier bij schilders vanwege de lage prijs. Als Hongarije in 1699 wordt bevrijd van de Turken heeft smalt de rol van azuriet overgenomen. Smalt bevat kobaltblauw. Het verkrijgen van kobaltblauw uit smalt werd ontdekt in de eerste helft van de achtiende eeuw door de Zweedse scheikundige Brandt.

Azuriet als gesteente werd ten tijde van Goeree ook in Frankrijk gevonden (omgeving Lyon). De massieve vorm van azuriet (blauw malachiet, koperlazuur) wordt chessyliet genoemd, naar de vindplaats Chessy-les-Mines, ten noordwesten van Lyon. Daar komen afzettingen van massief azuriet voor. Azuriet lost bruisend op in zoutzuur of salpeterzuur. Bij verhitting boven een vlam smelt het. Bij verhitting wordt het zwart. Azuriet wordt ook gevormd in koperhoudende kalksteenafzettingen. Dat soort brosse stenen zijn gemakkelijk te verpulveren en te vermalen tot pigment.
Tegenwoordig is er in oktober in L'Arbresle, 25 km ten noorden van Lyon, jaarlijks een mineralen- en fossielenbeurs ( L'Arbresle and Chessy Mineral Association (AMAC)) waar veel azuriet wordt aangeboden.

Nr.
Kleur
Voorbeeld kleurstaal aquarelverf Grondstof
Bereiding
Gram
vaste stof per blokje na indrogen

Voor blokje (formaat 28x17x8mm bij aanmaken, droogt vaak echter kleiner in) aquarelverf:
Giftigheid
(+ = giftig)
Lichtecht- heid in vol zonlicht
1
Lood-wit         
grijzig wit (bevat resten ongeoxideerd lood)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Ceruse
Ceruse bevat loodwit vermengd met mergelpoeder/ krijt.
Mengsel kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop) ?
Poeder (loodwit+krijt?) fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof of waterverfmedium mbv. glazen loper op glazen plaat  en in kuipje in laten drogen + Zeer giftig poeder (lood houdend), stofkapje en handschoenen  gebruiken
-
2
Schelp-wit
zuiver wit
http://nl.wikipedia.org/wiki/Loodwit
Kremserwit is zorgvuldiger bereid lood-wit.
Ook de term zilverwit wordt voor Kremserwit gebruikt.
 (bron:  Handboek voor jonge beoefenaars en liefhebbers der schilderkunst door M.P.L. Bouvier, vertaald uit het Frans door J.C. Beijer, Breda, 1851)

Zuiverste loodwit (vanaf 1773 Kremserwit = loodoxyde + tinoxyde?)
Mengsel kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop)

10
Poeder (loodwit+tinwit) fijnwrijven na toevoeging van aquarelverf vloeistof of waterverfmedium mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
+ Zeer giftig poeder (lood houdend), stofkapje en handschoenen  gebruiken -
3
Schelp-zilver
kleurstaaltje imitatie_zilverkleurpoeder
http://nl.wikipedia.org/wiki/Zilver
schelp-zilver

Pigment kopen bij vakhandel
?
"Schelpje" zilververf op waterbasis gebruikt ter illustratie
+
+
4
Indigo
Kleurstaaltje Indigo (Reeves 1870)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Indigo_(kleurstof)
http://www.youtube.com/watch?v=hXeectd1GSM 
Variaties indigotinten (vlnr 1870, 1913, 1925, 1950
Kopen bij vakhandel
6
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof mbv. glazen loper op glazen plaat  en in kuipje in laten drogen + Zeer fijn poeder, stofkapje gebruiken
-
5
Blaeuwe Lak
Kleurstaaltje Blaauwe Lak (Isatis tinctoria)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Wede
aquarelverf maken van Wede-pigment
Wede kleurstof (Isatis tinctoria)
Kleurstof is in poedervorm te koop in Lectoure (Frankrijk) als Blue de Lectoure.
De kleur van Wede is in aquarelverf wat grijziger-blauw  dan Indigo

?
Poeder met wat water eerst heel goed fijnwrijven op een glasplaat met een glazen loper (niet malen in een vijzel, laat teveel zwarte kleurstofkorrels in tact!). Daarna  aquarelverf- vloeistof of dik- vloeibare arabische gom toevoegen en pasta maken. (Tijdens het wrijven is goed te ruiken dat wede afkomstig is van rottende bladeren. Je snuift een soort stallucht op). In een  aluminium kuipje doen en in laten drogen + Zeer fijn poeder, stofkapje gebruiken -
6
Blaeuw As

 kleurstaaltje Blaeuw As
Blauw Verditer
diverse 17e eeuwse blauwe kleuren
((synthetisch) kopercarbonaat)
Pigment is zelf te maken in kleine hoeveelheden
?
Blauwe Verditer: Zie instructie erover elders op deze pagina +
-
verkleurt zeer snel naar groen
als waterverf
7
Smalt
kleurstaaltje smalt (echt, W&N).  Smalt van W&N heeft een flauwe violetzweem en is erg fijn van korrel

Kleurstaaltje Smalt volgens recept uit 1820 (Kremer Pigmente)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Smalt

kobaltglas, kapotgeslagen met hamer  tussen kranten  spoelwater, gespoeld kobaltglaspoeder, scherven en vijzel
kobaltglaspoeder spoelen met water  uitgespoeld kobaltglaspoeder
Enkele stadia van de bewerkingen van donkerblauwe glasscherfjes (gebruik alleen zeer donkerblauw glas en sla dat tot gruis tussen een dubbelgevouwen krant en maal het daarna in een schone stenen vijzel) tot lichtblauw pigmentpoeder (vgl. smalt). Spoelen gebeurt door de natte massa op een bord al draaiende in beweging te brengen (soort horizontale centrifuge). Naast vervuiling die uit de vijzel komt als vermalen porselein van vijzel en stamper, onstaat er ook vuil water door drijvende kleurloze glasdeeltjes.  Na deze bewerking in een vijzel volgt nog een bewerking met een loper en water op een glazen plaat.
poeder van kobaltglas: gemalen en gewreven
Van links naar rechts:
a. blauwe glasscherven van kapotgeslagen (op kobaltglas lijkend) glas,
   (daarna glasscherven hameren tot gruis (niet getoond))
b. gruis malen in porceleinen vijzel tot poeder en spoelen (resultaat in linker zakje).
c. het 'groffe' maalsel van b na fijnwrijven met een loper op een glasplaat en na nogmaals spoelen.
Het uiteindelijke lichtblauw gekleurde poeder (rechts) is o.a. bij het schilderen van klassieke landschappen geschikt voor lichtgekleurde luchtpartijen vlak boven de horizon.  Dit materiaal levert wel een bepaalde schittering op in de luchtpartijen en droogt gemakkelijk. Als aquarelverf wel met kleurloze (tragant)gom aanbrengen en als olieverf met blanke (papaver)olie.

De fijnheid en de helderheid van het industrieel vervaardigde smaltpigment is helaas niet te evenaren. Mogelijk gebruikt men daar een andere grondstof voor. 
Zie ook: http://www.jcsparks.com/painted/pigment-chem.html#Smalt
en
http://www.eu-artech.org/files/Ext_ab/Spring.pdf
Pigment kopen bij vakhandel

Kleine actie-tube met W&N Smalt is misschien nog te koop bij vakhandel.
4
Poeder (Kremer Pigmente, fijnste kwaliteit Smalt) vermengen met aquarelverfvloeistof mbv. paletmes op glazen plaat  en in kuipje in laten drogen + Zeer fijn poeder, stofkapje gebruiken -
8
Oltermarijn
lapis lazuli (niet uitgewassen) _vervuiling is zichtbaar   lapis lazuli (uitgewassen)
kleurstaaltje kunstmatig ultramarijn
http://nl.wikipedia.org/wiki/Lapis_lazuli
http://en.wikipedia.org/wiki/Ultramarine
http://en.wikipedia.org/wiki/Pigment
lapis lazuli: vlnr. in gruis, vaste en poedervorm (uit 2x gegloeide steentjes
Genuine Ultramarine
Echt ultramarijn is zelf te maken uit lapis lazuli maar het is voor een optimaal resultaat beter het te kopen bij de vakhandel (Zecchi in Florence of Kremer Pigmente)
?
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof mbv. glazen loper op glazen plaat  en in kuipje in laten drogen
Zie ook tekst elders op deze pagina.

-
+
9
Lakmoes
kleurstaaltje lakmoes
http://nl.wikipedia.org/wiki/Lakmoes
lakmoeskorrels
Kleurstof te koop  bij groothandel  in laboratorium benodigdheden
3
Korrels tot poeder fijnmalen in elektrische koffiemolen en daarna fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
stofkapje gebruiken bij openen maalmachine -
10
Ligte-schijtgeel
ligte-schijtgeel of schietgeel licht
http://en.wikipedia.org/wiki/

een 2e link

Takje Graines d'Avignon of Nerprun vert
Takje met onrijpe bessen van de rhamnus saxatilis infectoria. Tussen 1 en 15 juni 2011 een paar honderd gram onrijpe (groene), halfrijpe (rode) en rijpe (blauwe) Graines d'Avignon verzameld, in de omgeving van Entrecasteaux in de VAR. Na half juni waren er nauwelijks meer onrijpe bessen te vinden. Na indroging gedurende enkele weken waren het volume en het gewicht elk tot ongeveer de helft afgenomen. 
- Rhamnus catharticus minor
(Graine d'Avignon/
stil-de-grain)
Gemalen gedroogde (onrijpe) bessen kopen bij vakhandel (of zo mogelijk zelf (onrijpe) bessen plukken en kneuzen/ malen na indroging)

nerprun_vert
Baies Nerprun vert fermenté/ Gedroogde onrijpe Graines d'Avignon ). (blokjes ruitjespapier 5x5 mm)
Opvallend zijn de naden van de 3 zaadlobben. De gedroogde bessen lijken op graankorrels.

Graines d'Avignon (gedroogd)
Baies de Nerprun fermenté/ Graines d'Avignon/ stil-de-grain. De totale oogst in 2011 aan gedroogde rijpe (l.o., donker van kleur), onrijpe (l.b., lichtgroen van kleur) en halfrijpe (r)) bessen.
3
Laat een builtje met 6 gram gemalen Graines d'Avignon weken in kokend water. Verwijder daarna het builtje. Doe wat aluinwater  (oplossing 50 gram aluinpoeder op 1 liter gedest. water) bij het aftreksel en laat dit inkoken.
Laat de ingedikte vloeistof indrogen tot pasta op een plat bord, schraap de (bijna) droge massa er af en doe deze in een kuipje en laat de kleurstof uitharden (duurt meerdere dagen). Door de suikers in de bessen behoeft er geen aquarelverfvloeistof te worden toegevoegd. Het kleurblokje heeft een donkerbruine kleur maar levert wel transparante gele aquarelverf.

+ sterk laxerend -
11
Bruyne-schijtgeel
bruin schijtgeel
Bruin schijtgeel
Bovenstaand kleurstaaltje (aangebracht op aquarelpapier) is uitgevoerd met sap dat na filtrering afkomstig is van een mengsel van versgeplukte, gepureerde en opgekookte sporkehout bessen met wat water. Het gefilterde sap heeft  vier dagen (afgedekt) gestaan alvorens het is ingekookt. Aan het ingekookte sap is achteraf aluinwater toegevoegd.
Het 'oude' sap ruikt echt naar poep.


kleurstaaltje bruyne-schijtgeel
Licht schijtgeel van Sporkehout-bessen
Dit lichte kleurstaaltje (aangebracht op aquarelpapier) is uitgevoerd met sap dat na filtrering afkomstig is van een mengsel van versgeplukte, gepureerde en opgekookte sporkehout bessen met wat water. Het gefilterde verse sap is daarna ingekookt. Vervolgens is er aan het ingekookte sap aluinwater toegevoegd. Daarna is het mengsel op een bord uitgegoten en ingedroogd.
Opvallend is dat de kleur op papier veel geler is dan die van sap dat enkele dagen heeft gestaan.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Sporkehout
sporkehout: takken met bessen, 7 juli 2011

onrijpe bessen van de sporkehout_boom/struik 
Onrijpe, ongedroogde, sporkehoutbessen, geplukt op 7 juli 2011 in de omgeving van Bilthoven. (in 2012 konden groene bessen al vanaf 25 juni worden geplukt. Deze bessen droogden echter zo ver in dat er nauwelijks massa overbleef. Juni is dus te vroeg. ) Hoeveelheid, verkregen door 2 personen van enkele struiken, na drie uur plukken: 273 gram. Na indrogen is het gewicht en volume aanzienlijk  minder.

Sommige bessen, die veel zonlicht hebben gekregen, beginnen in Nederland in juli al rood te kleuren aan de struiken. In de loop van juli zijn er vaak zowel een lichtgroene, een rode als een paarse (rijpe) bes vlak bij elkaar aan een tak te vinden. Medio juli is de beste tijd om te plukken. De pitten zijn dan volgroeid.

Bij het indrogen van de bessen (op oude kranten voor de vochtopname), een proces dat langzaam gaat,  rijpen sommige lichtgroene bessen wat na en verkleuren gedeeltelijk tot rood. Ongeveer de helft is na een week nog lichtgroen van kleur.
Het advies, in oude literatuur, om onrijpe bessen te plukken is waarschijnlijk ingegeven door het gemak waarmee de bessen dan nog te plukken zijn. Ze zijn groen, hard en stevig, in tegenstelling tot rijpe bessen die paars-zwart, zacht en, zonder vieze, plakkerige handen te krijgen, moeilijk te plukken zijn. Van alle bessen is in gedroogde vorm ongeveer de helft nog geelbruin van kleur na een maand en geschikt om er kleurstof uit te trekken.

ZONDER BESSEN TOCH BRUIN-SCHIJTGEEL MAKEN
Bruin schijtgeel kan ook worden gemaakt door het uitkoken van kleine stukjes sporkehout in een steelpannestje met wat water. Giet het donkerbruine kooksap door een fijne zeef af en laat het inkoken tot een  hoeveelheid van ongeveer één eetlepel. Voeg vervolgens aluinwater en wat aquarelverfvloeistof toe aan het gekleurde sap.  Laat de zo verkregen gekleurde massa op een etensbord indrogen totdat alle vocht is verdwenen. Schraap daarna de droge, licht  plakkerige massa van het bord en modelleer er een blokje aquarelverf van.
De aquarelverfvloeistof is nodig voor conservering omdat pectine, die wel in de bessen zit, onvoldoende of niet in de bast en de stengeldelen aanwezig is.

kleur binnenzijde bast sporkehout

PAARS-GRIJZE INKT VAN SPORKEHOUTBESSEN
Van de zachte rijpe paarse bessen kan, na kneuzen en opkoken in wat water, na filtrering een donkere paars-grijze inkt worden verkregen die op papier als grijs overkomt. Proefjes op veschillende soorten papier laten zien dat de zuurtegraad van het papier een belangrijke rol speelt bij de kleurweergave van deze inkt.
Op zuurhoudend papier (printerpapier) reageert deze blauwgrijs/paarse inkt en gaat over in groen.

Hoe lichtecht deze inkt is moet nog worden uitgeprobeerd. Uit voorzorg, om schimmelvorming te voorkomen, is ter conservering wat natriumbenzoaat-poeder aan de inkt toegevoegd.

kleurproefjes sporkehoutverf op zuurvrij papier
Proefjes op zuurvrij papier met kleuren sporkehoutinkt/verf v.l.n.r.: a. rijpe bessen: violet (aluin meegekookt) en b. violet-groen (aluin na koken toegevoegd), c. onrijpe bessen: bruin-geel en d. sporkehout bast: geel-bruin.

kleurproefjes sporkehoutverf op zuur papier
Proefjes op zuur papier (gewoon printerpapier en gestreken glad, dikker papier (strookjes). Opvallend is dat de linker twee kleuren groener zijn dan op het zuurvrije papier.

Frangula alnus (Alder Buckthorn; syn. Rhamnus frangula)
Onrijpe bessen van sporkehout in juli t/m sept. plukken.

Controle: 
- takjes: zwart met kleine korte grijze  streepjes,
- zaden in bessen: per bes twee - tot drie, geelgekleurde lobben, die op kleine tuinbonen lijken.,
- takjesuiteinden getooid met jonge loten.
- per takje vaak drie bessen in verschillende kleurgradaties

Groene, onrijpe, verse bessen van sporkehout
Onrijpe, niet gedroogde, sporkehout bessen  (blokjes  ruitjespapier 5x5 mm)
3
Doe 6 gram gemalen gedroogde bessen in een gazen builtje en hang dat in een geëmailleerd steelpannetje met wat water. Breng het water aan de kook om een aftreksel te maken.
Verwijder het builtje als het aftreksel op kleur is en doe er wat aluinwater bij. Laat het mengsel inkoken.
Giet het inkooksel op een plat bord, laat de kleurstroop uitharden en schraap deze van het bord. Vermeng het schraapsel eventueel met aquarelverfvloeistof (o.a. om schimmels te weren). Kneed of laat de pasta uitharden in een kuipje tot een blokje aquarelverf.

+ sterk laxerend


-
12
Mastikot
kleurstaaltje masticot (echt)
Vgl.  http://nl.wikipedia.org/wiki/Loodwit
en massicot (litharge)
Pigment kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop) 12
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glasplaat en in kuipje in laten drogen
+ Zeer giftig
poeder (bevat lood), stofkapje en handschoenen gebruiken
+
13
Geel-opriment
Kleurstaaltje geel orpiment (echt)
http://en.wikipedia.org/wiki/Orpiment
Geel-Opriment of Orpiment steen uit de Sahara
Orpiment (As2S3) in ruwe vorm is door en door geel (in tegenstellling tot realgar) en bezit een behoorlijk gewicht. De structuur van de steen is bros. Er is gemakkelijk wat poeder af te schrapen. Steen ruikt naar zwavel.
Pigment kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop)
of bij handelaar in ruwe mineralen
4
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
+ Zeer giftig poeder (bevat arsenicum), stofkapje en handschoenen gebruiken +
14
Saffraan
kleurstaaltje saffraan (echt)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Saffraan

Saffraan draden in buisje
Te koop per set zakjes of in buisje bij kruidenier
1
Poeder of draadjes (1 à 2 zakje(s)) in builtje laten weken in kokend gedesti- leerd aluinhoudend water. Builtje uitknijpen en verwij- deren. Vloeistof laten in- koken, afgieten (afschrapen) en daarna aquarelverf- vloeistof  toevoegen. Mengsel in kuipje in laten drogen.
Of (bij geringe hoeveelheid):
Saffraandraadjes in alumi- nium kuipje doen, aquarel- medium toevoegen zo dat draden zich onder het vloeistofoppervlak bevinden en mengsel in laten drogen. 

-
-
15
Geel-besien/ Beezye-Geel
kleurstaaltje berberis vulgaris (echt) http://en.wikipedia.org/wiki/Berberis_vulgaris
takje/ schors van Berberis Vulgaris
Zelf te bereiden in het voorjaar uit de schors van de zuurbes struik 4
Zie instructie elders op deze pagina
+ sterk laxerend -
16
Geel-oker
kleurstaaltje gele oker (echt)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Gele_oker
Brokken natuurlijke gele oker (grote uit Puissaye, kleine op voorgrond onbekend)

okersteen  okersteen slijpsel
Okersteen (gemêleerd) gevonden aan de oever van de rivier de Aber bij Crozon in Bretagne. Nat geslepen/gewreven over een hard gebakken, vlakke rode baksteen en afgespoeld met water (zie schaaltje)
Zelf te bereiden  van natuurlijke oker (brokken verpulveren en in vijzel malen en daarna uitwassen) anders pigment kopen als poeder bij vakhandel.
5
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper en in kuipje in laten drogen
-
+
17
Guttegom
kleurstaaltje guttegom of gamboge
http://en.wikipedia.org/wiki/Gamboge
brokken echte gamboge of guttegom
Brokken kopen  bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop)
Aquarelverf in tubes is tegenwoordig imitatie (new Gamboge, Guttegom imit.)

4
Blokje zagen uit brokje echte gamboge. Geen aquarelverfvloeistof toevoegen (overbodig)
+  Sterk laxerend






-
18
Rusgeel


kleurstaaltje realgar of rusgeel
rusgeel of realgar aquarelverf blokje
http://en.wikipedia.org/wiki/Realgar
Realgar in brokken en pigmentpoeder (rusgeel) in vijzel
Links boven door midden gebroken stuk realgar (As4S4) in ruwe vorm (bruingelig van buiten, roodachtig van binnen). Rechts in vijzel klein deel van dezelfde steen als gemalen pigmentpoeder. Een realgarsteen bezit een behoorlijk gewicht en is vrij bros van structuur. Steen ruikt naar zwavel.
Ook wel Realgaar genoemd.
Pigment kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop)

4?
Pigmentbrokjes tot poeder malen in vijzel. Het poeder verkleurt tijdens het malen van rood naar oranjegeel.

Vervolgens pigment na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat fijnwrijven en in kuipje in laten drogen.

Bij het wrijven op een glazen plaat valt op dat de structuur van het poeder nogal vezelig is (vgl. orpiment)
+ Zeer giftig  (bevat arsenicum), stofkapje en handschoenen gebruiken +
19
Schulp-gout
kleurstaaltje imitatiegoud aquarelverfblokje Bourgeois Ainé
Schelp-goud voor stippen, lijnen e.d.
Voor vlakken: http://nl.wikipedia.org/wiki/Bladgoud
Shell gold 23.75 carat small
Zie ook ter illustratie bladzijde uit W&N catalogus van 1948(?): small gold shell
Goudpoeder niet zelf maken van bladgoud maar kopen bij vakhandel ?
Zuiver 23.75 karaats  goudpoeder aangemaakt met gom (geen flesje met waterverf goudkleur gebruiken want dat is pigment op koperbasis en het  oxideert groen aan de lucht)
-
+
20
Spaans groen

kleurstaaltje spaans groen of grünspan
Zie voor foto van natuurlijk Spaans Groen pigment  in minerale vorm bijgaande link
 
Spaans groen, groenspaan (grünspan) of Verdigris.
(Verdigris is een complex van:  koper(II)acetaat, koper(II)oxyden en koper(II)carbonaat).

Kopen bij
vakhandel
?
Tegenwoordig als synthetisch pigment te koop.
+, giftig en vreet door wand  van aluminiumkuipje heen
+
21
Sap groen
kleurstaaltje sapgroen (echt)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Wegedoorn
http://de.wikipedia.org/wiki/Purgier-Kreuzdorn

Wegedoorn met rijpe bessen
 gedroogde onrijpe bessen van de Rhamnus_catharticus
Rhamnus cathartica
Zelf plukken in september of  kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop)

Bessen kunnen onrijp, mits goed   'gedroogd', worden  bewaard in glazen pot voor later gebruik. 

N.B.  Narijpen van de bessen is mogelijk tijdens het drogen.Vandaar de donkere kleur van de hier getoonde gedroogde bessen.

4
Zie instructie elders op deze pagina
+ sterk laxerend
-
22
Berg groen
kleurstaaltje berg-groen of malachiet
http://nl.wikipedia.org/wiki/Malachiet

malachiet   malachiet ,  ruw stuk mineraal hoogte 30 cm

berg groen of malachiet groen aquarelverf
Pigment zelf te maken door stukje malachiet te verpulveren 10
Gruis tot poeder  malen  in porseleinen vijzel. Na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper pigment fijnwrijven op glazen plaat en verfmassa in kuipje in laten drogen. Zie instructie bij Norgate.
-
+
23
Groene aard
kleurstaaltje groene aarde
http://nl.wikipedia.org/wiki/Groene_aarde

groene aarde, steen groene buitenzijde
Groene aarde in minerale vorm buitenzijde

greoen aarde in minerale vorm
Groene aarde in minerale vorm binnenzijden breukvlak

Na het malen van het gruis met water van bovenstaande natuurlijke groene aarde-steen in een porselijnen vijzel was het lichtere, eerste troebele residu, vervuild en niet geschikt voor een heldere kleur aquarelverf.  Bij droging op een bord is de kleur van het volgende residu ook veel lichter en grijsgroener dan die van het uitendelijke residu. Voor heldergroene aquarelverf van groene aarde kunnen alleen de achterblijvende zwaardere pigmentdeeltjes worden gebruikt. Die dienen dan wel alsnog op de wrijfsteen verder fijngewreven te worden.


Pigment kopen bij vakhandel

In de natuur bezit het mineraal op breukvlakken diverse tinten van lichtgroen tot donker blauwgroen. Hoewel de steen aan de buitenkant donkergroen (kopergroen)  is en compact lijkt, breekt de steen onverwacht op breukvlakken. Het pigmentpoeder is  "zanderig".

Geschikt voor de onderschildering van huidskleur bij olieverf en om een schets op te zetten in olieverf.
8
Gruis tot poeder  malen in porseleinen vijzel. Daarna  fijnwrijven met glazen loper op glasplaat, na toevoeging van aquarelverfvloeistof  en in kuipje in laten drogen.

N.B. Bij het vergruizen van dit  mineraal in een koperen vijzel komt een geur van oude sigaretten peuken vrij. Het gruis is goed tot poeder te malen  in een vijzel. Dit pigmentpoeder neemt wel veel aquarel vloeistof op. (vgl.  oker)
-

+
Kenmerkend voor groene aarde zou de transparantie zijn. Groene aarde pigment  (zwaarste bezinksel)  aangewreven met gomwater geeft dat effect duidelijk op de wrijfsteen en ook op papier.

Dit onderzoekje is mede gedaan omdat groene aarde vaak met tempera of lijnolie vermengd als onderschildering en voor de eerste schetsmatige lineaire opzet van een olieverfschildering werd gebruikt ten tijde van bijv. Poussin.

24
Fermilioen
Proefjes Vermiljoen (W&N, De Bok (Amsterdam) en Chinees) van boven naar beneden
De bovenste kleur is imitatie vermiljoen op basis van Cadmiumrood, de middelste is obscuur vermiljoen en de onderste is echt vermiljoen (HgS)
Er is hier geen kleurstaal van Cinnaber (zie echter  eerder onderdeel boven dit schema)


http://nl.wikipedia.org/wiki/Vermiljoen
http://nl.wikipedia.org/wiki/Cinnaber

Tot de 8e eeuw werd natuurlijk vermiljoen gemaakt uit Cinnaber, een mineraal dat o.a. in Almaden in Spanje voorkwam. Deze mijn is al geruime tijd uitgeput.

Ten tijde van Goeree werd  kunstmatig vermiljoen-pigment gemaakt door verhitting van kwik en zwavel (HgS).

Sinds de 19e eeuw  is kunstmatig vermilioen pigment in de verfindustrie vervangen door cadmiumrood-oranje.

Chinese vermiljoenverf in chip-vorm
Brokjes Vermiljoen (inhoud 3 gr.) in soort luciferdoosje voor Chinese Kalligrafie. Wetenschappelijk onderzoek heeft in maart 2017 aangetoond dat deze vermiljoen echt is en van hoogwaardige kwaliteit.
Pigment vermiljoen (HgS) kopen bij vakhandel of cinnabersteen  bij mineralenhandel
(Cinnaberpoeder alleen beroepsmatig te koop)

Chinese Vermiljoen in brokjes (chips) is betaalbaar en te koop bij Chinese speciaalzaken voor Kalligrafiebenodigd- heden (bijv. Ming Ya Books Co.  in Amsterdam)
11(HgS)
4(cadm)
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
+Giftig
(bevat kwik), stofkapje en handschoenen gebruiken
+
25
Menye
kleurstaaltje loodmenie (echt)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Loodmenie
Kopen bij vakhandel (alleen beroepsmatig te koop) 11
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
+Giftig
(bevat lood), stofkapje en handschoenen gebruiken
+
26
Rood krijt
kleurstaalje van stukje rode bolus (echt)
http://en.wikipedia.org/wiki/Clay
http://en.wikipedia.org/wiki/Chalk
Rode bolus in brokken (rood Krijt)
Rode bolus kopen bij vakhandel in brokken
11
Zonodig met ijzerzaagje verfblokje op maat zagen. Aquarelverfblokje kan ook van rode boluspoeder en aquarelverfvloeistof worden gemaakt.
-
-
27
Roon oker
kleurstaaltje rode oker (echt, rode oker Puissaye)
http://en.wikipedia.org/wiki/Ochre
http://nl.wikipedia.org/wiki/Roussillon_(Vaucluse)
Natuurlijke rode oker in brokken (zanderige steen uit omgeving Roussillon)
Rode oker te vinden in de natuur (o.a. omgeving Roussillon) of door gele oker te verhitten (branden)
8
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat  en in kuipje in laten drogen
-
-
28
Lak
Kleurstaaltje Lak (cochenille)
http://nl.wikipedia.org/wiki/karmijnzuur


cochenille luizen  cochenille lakkleuren
  Proefstrookjes

  
cochenille staaltjes dd 3 nov. 2010 met meer arabische gom
                                                  Links de cochenille zonder
                                                                  extra gom, rechts met extra
                                                                  gom.
Cochenille bestaat uit gedroogde luizen en is te bestellen bij  bedrijven die ambachtelijke  textielverf leveren.
6 gram is voldoende voor 1 blokje aquarelpigment

Zie bijgaande URL
4
Luizen fijnmalen en in builtje laten weken in klein beetje (half wijnglas) kokend gedestileerd aluinhoudend water. Dit enkele keren herhalen in nieuwe vloeistof tot er geen kleurstof meer wordt afgegeven. Builtje uitknijpen en verwijderen. Vloeistofextracten verzamelen en laten inkoken, afgieten op bord en laten drogen. Afschrapen en daarna  ingedikte Arabische gom   toevoegen. Mengsel in kuipje laten drogen.
Bij witte wijn ipv. gedestileerd water wordt de kleur warmrood ipv. purper(lila)
.

-
-
29
Brezilje verf
Kleurstaaltje Brezilje Verf
http://nl.wikipedia.org/wiki/Brazielhout
brazielhout vezels
Brazielhout, grondstof in de vorm van vezels (houtrasp) . Ondanks de oranje kleur van de houtrasp, is het extract donkerrood.
Kleurstof (poeder of vezels) kant en klaar kopen bij vakhandel


?
Kant en klaar poeder/ pigment  met aquarelvloeistof  mengen op glasplaat met glazen loper  (poeder is sterk vocht absorberend). Daarna mengsel in kuipje doen en in laten drogen.
Of:
Houtrasp
in builtje laten weken in kokend gedestileerd aluinhoudend water. Builtje uitknijpen en verwijderen. Vloeistof laten inkoken, afgieten (afschrapen) en daarna aquarelverfvloeistof  toevoegen. Mengsel in kuipje laten drogen.

-
-
verkleuring van oranje naar donkerrood bij houtraspextract
30
Bruyn oker
kleurstaaltje bruyn oker (echt)
vgl.  http://nl.wikipedia.org/wiki/Gele_oker
Te vinden in de natuur of kopen bij vakhandel
4
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
-
+
31
Bitter
kleurstaaltje bitter (echt)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Roet_(materie)
http://en.wikipedia.org/wiki/Bistre
http://en.wikipedia.org/wiki/Soot
Haardplaat in schouw
Bij een open haard: roetschraapsel van haardplaat opvangen 
3
Water toevoegen aan het poeder en dan het mengsel fijnwrijven mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen. Gom is niet noodzakelijk omdat roetschraapsel teerhoudend is.
+
+
32
Keulse aarde
kleurstaaltje Keulse aarde (Kasselse aarde) (echt)

Pigment kopen bij vakhandel (Kasselse of Keulse aarde).
Niet: van Dijck bruin want dat is veel bruiner
5
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat  en in kuipje in laten drogen
+ zeer fijn poeder, stofkapje gebruiken
+
33
Lamp-swart
kleurstaaltje lampzwart
http://en.wikipedia.org/wiki/Carbon_black
roetwalm op koud bord
Pigment kopen bij vakhandel of achterzijde van etensbord beroeten met kaarswalm (kaarswalm geeft bruinig zwart)
6
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
Bij kaarsroet is gomwater als bindmiddel niet persé noodzakelijk

+ zeer fijn poeder, stofkapje gebruiken
+
34
Been-swart
kleurstaaltje beenzwart of ivoorzwart
http://en.wikipedia.org/wiki/Bone_char
verkoolde botjes
Pigment kopen bij vakhandel of resten van verkoolde botjes gebruiken
4
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
-
+
35
Wijngaard-swart
kleurstaaltje wijnrank zwart
Delen van onverkoolde wijnranktakjes  verkoolde wijnrank in aluminiumfolie
Wijnranktakjes voor en na verkoling
Oude takken van wijnrank verkolen (stukjes tak strak inpakken in aluminiumfolie en in open haard op gloeiende vuurresten laten verkolen) en verpulveren tot pigment (koel, blauwig zwart)
5
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
-
+
36
Smee kool-swart
kleurstaaltje smeekool zwart (echt)
http://nl.wikipedia.org/wiki/Steenkool
Stuk steenkool uit Oost-Europa
Fijne, hoogwaardige  Engelse steenkool (uit o.a. Charlerloi) die verbrandt met witte as of Smids-kolen (Duits: Schmiede Kohle) verpulveren tot pigment
(warm, bruinig- zwart)
4
Poeder fijnwrijven na toevoeging van aquarelverfvloeistof of aquarelverf medium
mbv. glazen loper op glazen plaat en in kuipje in laten drogen
-
+
37
Oost-Indische Inkt
kleurstaaltje oostindische inkt
Oost-Indische_inkt
http://www.youtube.com/watch?v=QqkpvUHAjBE (na 6.45 minuten begin fabricage-beelden)

Staafje O.I. Inkt in houten doosje 
Watervast na oplossen en gebruik op papier
Kopen bij vakhandel in staafvorm
10
Desgewenst met ijzerzaagje blokje op maat zagen
-
+
Zie ook:  http://nl.wikipedia.org/wiki/Tabel_van_pigmenten


Groen Verditer 
Je kunt dit kopercarbonaat-poeder bij warm weer zelf maken door in een glazen augurkenpot wat schoomaakazijn - 8% oplossing - te gieten (laag azijn van ongeveer 2 cm.) en daarboven aan een zig-zag gebogen geplastificeerd stukje stroomdraad of een twijgje/ takje één of meer plaatjes roodkoper (gaat sneller dan bij geel koper) te hangen. Draai daarna de pot dicht en wacht een paar dagen. Haal het plaatje (de plaatjes) met groene aanslag uit de pot zonder het plaatje met je handen aan te raken (GIFTIG!!!) en laat het plaatje zonodig drogen op een oude krant. Doe een neus-/mondkapje voor en schraap dan pas de bovenste laag van de aanslag (GIFTIG!!!!) eraf. Schraap dus niet tot je weer blank koper ziet. Doe het groene poeder in een glazen flesje. Elke keer als je deze procedure herhaalt zul je zien dat er net weer een iets afwijkende tint groen ontstaat. Bewaar de verschillende tinten poeder afzonderlijk. Je hebt dus meerdere flesjes nodig. Aangelengd met gomwater kan dit poeder als verfstof worden gebruikt. Als je dit groene poeder met aquarelmedium mengt om er verfblokjes van te maken verkleurt het in een aantal gevallen (niet altijd!) naar bruin. De azijnresten in het poeder reageren blijkbaar met bepaalde stoffen in het aquarelmedium. Dat is ook te ruiken.

Blauw Verditer of  Blaauw As. De naam "Blauw Verditer" wordt gegeven aan kunstmatig vervaardigd kopercarbonaat en bezit een kleur blauw vergelijkbaar met azuriet blauw. Het is zelf te maken door een plaatje roodkoper eerst bloot te stellen aan azijndamp (schoonmaakazijn) en het plaatje na droging aan ammoniadamp bloot te stellen. Beide vloeistoffen komen in elk huishouden wel voor. Voer de processen uit bij warm weer.  Giet daartoe in een glazen pot wat ammonia. Hang enkele plaatjes koper met de groene aanslag boven de vloeistof en draai de pot voorzichtig dicht. Gebruik eventueel wat gebogen takjes/twijgjes als kapstok. Kijk of de verkleuring intreedt en haal de plaatjes dan uit de pot. Laat ze drogen op een oude krant. Alleen de bovenste laag is bruikbaar.

Beezy-geel (niet dekkend, ingedikt extract van sap dat aanwezig is in de bast van de Berberis Vulgaris, vgl. o.a. Goeree). Knip, om deze groenig gele kleurstof/ lak voor één aquarelblokje zelf te maken bijv. in de maand mei een aantal takken van het oude hout van de struik. Ontdoe de takken van de doornen en knip ze met een snoeischaar in stukken van ongeveer anderhalve cm. Vul met deze stukjes een glazen potje van 450 cc. Laat de stukjes tak niet eerst drogen want dat gaat ten koste van de helderheid van de gele kleur van de "lak". Verwerk de stukjes dus direkt. Breng eerst water aan de kook in een geëmailleerd steelpannetje. Doe vervolgens de inhoud van de pot in het water en voeg aluin in poedervorm toe als conserveringsmiddel en als kleurdrager. Giet de gekookte massa, als deze geel schuim laat zien aan de randen, af door een plastic zeef. Laat het kooknat even bezinken in een glas. Maak ondertussen het steelpannetje schoon. Giet de heldere oplossing zonder het bezinksel terug in het pannetje. Laat de vloeistof dan inkoken tot een hoeveelheid bruin vocht die net de bodem van een etensbord vult. Giet het vocht op een bord en zet dit in een oven die op 90% C. staat (dus niet koken) met de ventilatie aan. Wacht tot de massa op het bord bijna hard is. Schraap het ingedikte extract van het bord en bewaar het puur in een potje of in een aluminium pigmentnapje. Meng in dat geval het ingedikte extract met wat aquarelvloeistof en laat het mengsel indrogen. Zie daartoe 'zelf aquarelverf maken' eerder op deze pagina.

Een variant van Beezy-geel is de gele kleurstof van Graines d'Avignon. In dit voorbeeld is gebruik gemaakt van gedroogde bessen van de struik Rhamnus Saxatilis, onrijp geplukt in 2011 in de omgeving van Entrecasteaux in de VAR. (N.B. De bessen rijpten wel wat na tijdens het drogen).


   Bladvorm Rhamnus Saxatilis   takje van de Rhamnus Saxatilis  
Rhamnus Saxatilis
  Bladvormen van de Rhamnus Saxatilis met rupssporen   --- Takje van de Rhamnus Saxatilis met mij onbekende rups  (juni 2011)  ---- Potten met Rhamnus Saxatilis bessen (onrijp, rijp, halfrijp)
proefjes, voorzijde papier    proefjes, achterzijde papier
Kleurstof proefjes
Rhamnus Saxatilis (resultaat op resp. voorzijde en achterzijde van gevergeerd papier van ongeveer 80. grs). 

Protocol voor het maken van een extract van gedroogde, onrijp geplukte, Graines d'Avignon (oogst juni 2011 van Rhamnus Saxatilis in de omgeving van Entrecasteaux, VAR)
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


Weeg 18 gram gedroogde bessen en maal deze in een elektrisch koffiemolen. Borstel en veeg de koffiemolen tevoren van binnen helemaal schoon zodat geen restanten van vorige (koffie)malingen meer aanwezig zijn.
De gemalen droge bessen zijn tot poeder en losse droge schilletjes gemalen. Dit eigen maalsel wijkt af van het Kremer Pigmente-maalsel dat ik in maart 2011 in Parijs heb gekocht. (In het zakje Graines d'Avignon van Kremer Pigmente zit een plakkerig geelgroen maalsel dat waarschijnlijk is gemalen van onrijpe, ongedroogde bessen van de Rhamnus Saxatilus.  Dat mengsel bevat veel natuurlijke suiker.)
Om geen kleurstof verloren te laten gaan heb ik het droge maalsel in een speciaal los theezakje van poreus papier gedaan. Dit is helemaal volgestopt met het droge maalsel, daarna dichtgevouwen en dichtgebonden met garendraad. Een stuk van het garendraad stak nog uit om de buil te kunnen hanteren als deze in heet water ligt.
Het pakketje van 18 gram heb ik in een hoeveelheid heet water gelegd die in een steelpannetje net tot de bovenzijde van het pakketje (in liggende toestand) kwam. De hoeveelheid vocht in het pannetje was ongeveer 175 ml (pannetje was voor 1/3 gevuld).  
Daarna is het water aan de kook gebracht gedurende ongeveer 10 minuten (stand 7 van een kleine inductie kookplaat) en is extract uit het maalsel gewonnen. Na verwijdering van de buil met het maalsel uit het gekleurde vocht bleef ongeveer 150 ml. extract over. De buil is na uitname met de hand uitgedrukt en het vrijkomende gekleurde vocht is aan het extract toegevoegd.
Voordat het extract verder word ingekookt om het in te dikken word er eerst een afgestreken theelepeltje aluinpoeder bij gedaan. Dit aluinpoeder lost snel op in het warme extract en bij schuinhouden van het pannetje kan worden gekontroleerd of er nog onopgeloste aluinkorrels op de bodem liggen.
Zodra aan het extract aluinpoeder is toegevoegd geeft dit extract na contact met de huid een moeilijk te verwijderen kleur. De aluinhoudende kleurstof is niet te verwijderen van poreuze ondergronden. Reden om pas vlak voor het indikken aluin toe te voegen aan het extract en niet vanaf de start van de extractie.
Na de aluintoevoeging is te zien (o.a. aan de binnenzijde van het pannetje) dat de vloeistofkleur veel helderder geel is dan ervoor. Proefstaaltjes op papier bevestigen dat. In dit stadium en bij eerdere proefjes dringt de kleurstof heel licht door het papier heen.
Het extract is bruin van kleur in het pannetje. Waarschijnlijk ontstaat die bruine kleur  door een zekere mate van caramelliseren van de natuurlijke suikers in de bessenoplossing. Een kleurenstaaltje gemaakt van extract dat 10 minuten is ingekookt is niet veel geler.
Blijf voortdurend aanwezig bij het inkoken en zorg dat de kokende vloeistof niet teveel spettert. Verlaag zonodig de temperatuur. De aluinhoudende spetters zijn nauwelijks uit kleding e.d. te verwijderen.
Wel is het extract na ongeveer 20 minuten duidelijk aan het indikken en levert dat een okerkleurig kleurstaaltje op. Van dit kleurstaaltje (dat nog geen aquarelverfvloeistof bevat) is op de achterkant van een proefvelletje duidelijk wat van de gele kleurstof die op de voorzijde is aangebracht zichtbaar.
Dat is het moment om het inkoken te stoppen en de resterende vloeistof (ongeveer een soeplepel) op een vlak wit etensboord uit te gieten en op te laten drogen.
Het opgedroogde, warm-donkerbruine extract is na twee dagen droog en kan dan van het bord worden geschraapt met een scheermesje en met de hand tot een bolletje worden gevormd. Dit extract bevat natuurlijke suikers en aluin als kleurdrager.
De droge, ietwat kneedbare, massa wordt daarna met zoveel zelfgemaakte aquarelverfvloeistof vermengd dat de er een stroperige massa ontstaat die in een aluminium kuipje kan worden gedaan en weer opnieuw kan indrogen. Gebruik bij alle handelingen geen ijzer want dat oxideert met het aluin en doet de gele kleur teniet.
De aquarelverfvloeistof (zie verderop op deze pagina) bevat de nodige stoffen (gedestileerd water, arabische gom, tragantgom, accaciahoning, natriumbezoaat, kruidnagelolie, glycerine en ossengal) om samen met het extract na indroging in een aluminium kuipje een aquarelverfblokje op te leveren dat bij aanraking met een penseel met water direkt bruikbaar is en een heldergele transparante kleur levert.

merg
Het is ook mogelijk een geel verfextract te maken van verhoutte stukjes tak van de
Rhamnus Saxatilis. Het hout bevat in de kern gele merg (zie bijgaande foto). Knip de takjes in korte stukjes  van enkele centimeters en kook deze stukjes in schoon water. In de omgeving van Valbonne (Alpes Maritimes, Frankrijk) waren rond 18 mei zowel onrijpe als rijpe bessen in geringe hoeveelheden te vinden. Struiken die meer zon hadden gehad bezaten al rode bessen en vallen dus voor geel af.  Zie voor het maken van kleurstof uit de Rhamnus Saxatilis de aanwijzingen bij Rhamnus frangula (Sporkehout) en Berberis Vulgaris (Beezy-geel). 

Zie ook de volgende bronnen over Rhamnus Saxatilis: 
"FLORE FRANÇAISE. ou DESCRIPTIONS SUCCINCTES DE TOUTES LES PLANTES QUI CROISSENT NATURELLEMENT EN FRANCE, Disposées selon une nouvelle Méthode d'Analyse, et Précédées par un Exposé des Principes élémentaires de la Botanique; TROISIEME ÉDITION; Par MM. DE LAMARCRK et DECANDOLLE. TOME QUATRIÈME, Seconde Partie.  A PARIS, Chez H. AGASSE, rue des Poitevins; N°. 6.   DE L'IMPRIMERIE DE STOUPE, AN XIII (1805). pag. 623,  4073.  Nerprun des tein-turiers"
http://books.google.nl/books?ei=SomlT8bQLMTD0QX2peCBBA&hl=nl&output=text&id=-RcAAAAAQAAJ&dq=rhamnus+saxatilis%2C+place+aux+environs+de+avignon&q=graine+d%27avignon#v=snippet&q=graines%20d'avignon&f=false
en
"Dictionnaire de l'industrie manufacturière, commerciale et agricole, GOM-KIL, Volume 6, Alexandre Baudrimont, pag. 52 t/m 57, Graines tinctoriales etc. (A. Chevalier)"

http://books.google.nl/books?id=b7oJAAAAIAAJ&pg=PA52&dq=graines+tinctoriales.+(commerce,+teinture&hl=nl&sa=X&ei=fMm_T87lEsyt8QPn4PjRCg&ved=0CEEQ6AEwAg#v=onepage&q=graines%20tinctoriales.%20(commerce%2C%20teinture&f=false

 
Cochenille
De procedure om zelf wat purperachtige karmijnkleurstof van Cochenille te maken gaat als volgt:  Neem ongeveer 15 gram gedroogde luizen (zie afbeelding). De luizenschilden bezitten aan de buitenkant een zilvergrijze/zwarte kleur.  Maal deze luizen in een schone elektrische koffiemolen tot poeder. Doe het poeder in een papieren filterzakje zoals dat bij het Melitta-koffiezetsysteem wordt gebruikt. Giet zoveel gloeiend heet water op het poeder dat er een laagje van ongeveer een centimeter boven het poeder staat. Laat het vocht uitlekken in een  hittebestendig glas. Herhaal deze handeling ongeveer vier keer door onder het filter steeds een nieuw leeg glas te plaatsen. Het aftreksel wordt per glas steeds doorschijnender. Hoewel ik had verwacht dat het aftreksel karmijnrood van kleur zou zijn was het eerder purperrood. Als wat aftreksel op wit papier wordt aangebracht met een penseel is de verfkleur praktisch zwart. Door aan de extracten een scheutje aluinwater (50 gram aluinpoeder - schraapsel van een aluinsteen - oplossen in 1 liter gedestileerd water) toe te voegen hecht de kleurstof aan de aluindeeltjes en geeft het vloeistofmengsel dan pas een purperrode kleur af op papier. Kook de vloeistof incl. het toegevoegde aluinwater in in een geëmailleerd steelpannetje tot er nog een bodempje vocht over is. Giet de resterende vloeistof uit op een horizontale glasplaat en laat de ingekookte vloeistof indrogen. Doe er vervolgens met een plastic lepeltje/ spateltje wat ingedikte aquarelblokjesvloeistof bij (zie eerder op deze pagina) en vul met het mengsel een aluminium kuipje. Gebruik geen metalen paletmes want dat slaat door het aluin zwart uit. Laat de massa tenslotte indrogen. Het indrogen verloopt nogal traag.  Cochenille-luizen zijn te koop bij Kremer en soms bij zaken waar textielverf  wordt verkocht.                                       

Behalve in een basische omgeving kan cochenille-extract ook in een zuurhoudende omgeving worden onttrokken aan het luizenpoeder. Doe daartoe wat poeder van fijngemalen cochenille-luizen in een sachet van celstof voor bijv. theebuiltjes.  Vul vervolgens een geëmailleerd steelpannetje met een half glas witte wijn en breng de wijn aan de kook. Houd het zakje met poeder in de kokende wijn en beweeg het door de zure vloeistof. De vloeistof kleurt warmrood. Voeg, als de kleur diep genoeg is, enkele druppels aluinwater toe (samenstelling aluinwater: 50 gr. aluinpoeder opgelost in 1 liter gedestileeerd water). Kook vervolgens de gekleurde vloeistof zover in dat er een dun laagje stroperige, nog vochtige massa op de bodem achter blijft. Schep deze ingedikte massa met de punt van een paletmes in een aluminium kuipje en laat de inhoud van het kuipje indrogen. In bijgaand voorbeeld zijn proefstrookjes te zien van een basische oplossing (2 purperen strookjes links) en rode proefstrookjes afkomstig van een zure  oplossing. Het derde strookje van links is zuur extract zonder toegevoegd aluin. De kleur is dan bruinrood. De lichte varianten zijn afkomstig van oplossingen die meer zijn verdund met water.
Bij een test bleek mij echter onlangs (1 november 2010) dat de kleur van beide blokjes bij gebruik op glad wit papier bij opdrogen zwart werd. De zuurtegraad van het papier speelt mogelijk een rol bij de kleurweergave. Op zuurvrij passepartoutkarton was de kleur minder grauw. (Het gebruikte leidingwater in mijn woonplaats is niet erg kalkhoudend en ook het gebruik van gedestileerd water gaf geen verbetering.)

3 november 2010: Door de kleurstof van de blokjes aan het oppervlak op te lossen met een penseel gedoopt in een mengsel van arabische gomvloeistof (flesje gimborn-gom) en wat water behielden beide kleuren bij aanbrenging op papier wel hun kleur en droogden ze ook fris op. Zie proefstrookjes. Wellicht moet de vulling van de blokjes opnieuw worden vermengd met vloeibare arabische gom om ze daarna opnieuw in te laten drogen.  Dit hielp goed, bleek later.  Maar ook de zuurtegraad van het papier speelt een grote rol. Op hoogwaardig aquarelpapier werd een heldere rode kleur bereikt, op een ander vel gladder papier ontstond als kleur een soort purper-zwart.


Lapis Lazuli als grondstof voor blauw pigment
Hieronder zijn enkele afbeeldingen te zien van pogingen om van lapis lazuli steentjes blauw pigmentpoeder te maken.
1e poging
Mijn eerste poging om blauw pigmentpoeder te maken door verpulvering van een stukje lapis lazuli in een wit-porseleinen vijzel.
Links poeder als resultaat van verpulvering van een stukje lapis lazuli zonder verhitting en rechts poeder als resultaat van verpulvering van een stukje lapis lazuli na één keer verhitten (gloeien) en direct daarna blussen in koud water. Per hoopje is een afzonderlijk stukje lapis lazuli gebruikt van een kwaliteit vergelijkbaar met het stukje lapis lazuli in het centrum.

2e poging
Hierboven zijn resultaten te zien van mijn tweede poging.

Van links naar rechts:
a. stukjes lapis lazuli identiek aan die zijn gebruikt voor de hierna volgende testjes,
b. flesje met grijsblauw poeder als resultaat van verpulvering van een brokje lapis lazuli zonder dat te voren in een gasvlam te verhitten,
c. en d. poeder ontstaan door verpulvering van éénmalig gegloeide (roodgloeidend gemaakt in een gasvlam) brokjes lapis lazuli.
e. en f. poeder ontstaan door verpulvering van herhaald gegloeide brokjes lapis lazuli (de toonwaarde is al wat donkerder),
g. flesje met 'kunstmatig' ultramarijn pigment.

De helder blauwe kleur van het kunstmatige ultramarijn pigment is nog niet bereikt. Toch kunnen met de beschikbare blauwe tinten wel verschillende blauwe partijen in een aquarel-, tempera- of olieverfschildering worden aangebracht.
(30 november 2009)
Zie ook Winsor & Newton: Genuine Ultramarine


Nero di Seppia
4 grs. verpakking natuurlijke sepiagelei  proefje met natuurlijke zwarte sepia

Hierbij het resulaat van een proefje met natuurlijke sepia zoals die bij de vishandel in een plastic verpakking (2 sachets) verkrijgbaar is.  Hoewel de kleur duidelijk zwart is in tegenstelling tot de bruine sepiatint bij aquarelverffabrikanten (W&N) en inktproducenten (Talens) is op bijgaande afbeelding te zien wat de mogelijkheden zijn met de met water verdunde gelei die in het sachet zit. Met een kroontjespen kan de met water verdunde gelei uitstekend als inkt worden gebruikt: om te 'wassen' met een penseel en om te schrijven met een kroontjespen op stevig wit tekenpapier. De inkt is behoorlijk veegvast na opdroging. Opvallend is dat de sepia-inkt uitstekend met de pen te doseren is, zowel na indopen als na bevochtiging met een penseel. Waarschijnlijk komt dat door de zeer fijne partikelafmetingen. Er zit wel wat zout in de inkt waardoor de pen, indien nat opgeborgen, snel kan gaan roesten. Door de gelei in te laten drogen kan deze worden bewaard en later met wat water worden hergebruikt. Waarom deze sepia-inkt zwart en niet bruin is heb ik nog niet kunnen achterhalen.

Om de pigmenten te kunnen gebruiken dient natuurlijk wel een bindmiddel te worden toegevoegd (zie aquarelvloeistof - elders op deze pagina - of kleurloze Arabische gom)
N.B. Daar waar een * is aangegeven zijn de pigmenten voor beroepskunstenaars - onder speciale voorwaarden -  te koop bij Fa. Kremer in Duitsland  (http://kremer-pigmente.de/nl)
Zie voor de overige pigmenten Verfmolen de Kat in Nederland (http://www.verfmolendekat.com/nl/verkoopadressen/verkoopadressen.html)




  Gamboge
Echte Gamboge of Guttegom.  Door een bruinkleurig blokje echte Gamboge te bevochtigen met water wordt de gom op die plek geel gekleurd en kan er op papier een gele kleur worden geplaatst die niet als bruin opdroogt.
Deze kleur kan als mengkleur met meerdere kleuren worden gecombineerd. De lichtechtheid van echte Gamboge is beperkt.


Zelf maken van aquarelverfblokjes

Maak in een glazen jampot (450 gr.) een mengsel (aquarelverfvloeistof  of waterverfmedium) aan dat de volgende ingrediënten bevat:
- 200 ml. gedestileerd water
- 25 gr. arabische gom in poedervorm (bindmiddel)
- 1/4 eetlepel vloeibare accaciahoning (voor conservering en pasteusiteit)
- 1/4 theelepel vloeibare ossengal (om oppervlaktespanning te verbeteren)
- 1/4 theelepel natriumbenzoaat (conserveringsmiddel)
- 1/4 theelepel glycerine (gelijkmatige vochtverdeler)
- 1 druppel kruidnagelolie (geurcompensatie voor ossengal)
- 2 gr. tragantgom in poedervorm (verdikkingsmiddel)

Vul de jampot met het gedestileerde water en voeg al roerend het gompoeder in kleine hoeveelheden toe. Laat dit mengsel een nacht staan. Voeg daarna de overige ingrediënten toe en roer alles goed door elkaar. Wacht daarna weer een nacht en de opgeloste tragantgom is als een laag van ongeveer twee centimeter zichtbaar bovenin het mengsel. Bewaar het mensel voor alle zekerheid in de pot met een gesloten deksel in de koelkast.


Fabricage aquarelverf blokje Eierschaal Wit
Het aanwrijven en modelleren van een blokje aquarelverf Chinees wit (zinkwit pigment, krijtpoeder en bindmiddel).

Het maken van een gietvorm voor een blokje.
Zaag met een figuurzaag een rechthoekige opening uit een plankje van ongeveer 1 cm. dik. Maak een iets hoger blokje dat, na daarop aanbrengen en omvouwen van een stukje aluminiumfolie, bijna precies in de opening past. Sla de opstaande kanten voorzichtig terug op het plankje, til het blokje op en het bakje is klaar om te vullen (zie plankje linksonder op foto nr. 1).
Kies een pigment. Wrijf dat met wat gedestileerd water op een glazen plaat met een glazen loper tot een stevige pasta. Voor een blokje gebruikte ik maximaal 12 gr. pigmentpoeder, afhankelijk van het gekozen pigment. Wacht tot de massa is ingedroogd tot dikke pasta. Roer de aangemaakte aquarelverfvloeistof goed door elkaar en voeg daarvan enkele theelepels toe aan de pasta. Meng het geheel al wrijvend met de glazen loper door elkaar.
Vul daarna een aluminiumfolie bakje met behulp van een paletmesje met de pigmentmassa en laat het blokje geleidelijk drogen.


Zelf maken van klassiek sapgroen pigment (niet lichtecht in vol zonlicht)

Wegedoorn tak met bessen, afkomstig van oudere boom
Pluk op een droge dag in de maand september de rijpe, blauwpaarse, bessen van de wegedoorn (Rhamnus cathartica) en verzamel deze bessen in een glazen jampot van ongeveer 450 cc.. De dikste bessen zitten aan de takken van wegedoornbomen. Kneus thuis de bessen in de jampot en giet het wegedoornbessensap (door een oude nylonkous als zeef) over in een tweede pot. Het sap heeft een geelgroen-violette kleur afkomstig van de inhoud van de bessen en de gekneusde schillen. Uit één volle jampot is ongeveer een derde hoeveelheid sap (150 cc.) door keuzing te verkrijgen. Het opgevangen sap mag geen pitten en schillen bevatten. Bewaar de afgesloten pot met sap in de koelkast en wacht een mooie warme zonnige windstille najaarsdag af.


Neem, als het zover is, enkele schone dikke glasplaten en giet het suikerachtige, plakkerige sap er op uit. Druppel wat aluinwater (50 gram aluinpoeder opgelost in 1 liter gedestileerd water) op het plakkerige sap en roer het mengsel op de glasplaat goed door elkaar met een stevig stukje glad karton van bijv. een melkpak. Door vermenging van wat aluinwater met het wegedoornbessensap krijgt het sap een lichtgroene grasachtige kleur. Het mengsel laat bij aanraking met de vingers op de huid een heldere felgele kleur achter die niet direct weggewassen kan worden met water door de reactie van aluin op de huid. Aluin fungeert als drager van de kleurstof. Gebruik geen paletmes bij het mengen want dat beinvloed door oxydatie (roestvorming) de kleur van het sapgroene vochtmengsel.

Zorg dat er een dunne film op de glasplaat zit en laat deze film in de zon drogen. Na een uur is de laag gestold/ 'droog' en kan deze met behulp van een scheermesje (geklemd in een stukje dubbelgevouwen karton) van de glasplaat worden geschraapt. Bewaar de zo verzamelde kleverige massa in een potje. De sapgroene kleurstof is nu klaar voor gebruik. Bevochtig het klontje met een aquarelpenseel en veeg wat van de opgeloste 'verf' op papier. Deze lichte groen-gele kleur wordt ook wel 'Dutch Pink' genoemd.
testvelletje 1 met licht sapgroen
Deze groen-gele transparante aquarelverf is gomachtig van karakter. Laat de inhoud van het potje geopend aan de lucht 'drogen'. Aluin dient ook om schimmelvorming tegen te gaan.

Een week later heb ik met een donkerpaarse hoeveelheid van het sap (waaraan meer aluinwater dan bij de vorige proef was toegevoegd) nog een 'droogsessie' op glasplaat gedaan. Dit paarse sap leverde, na indroging en afschrapen, een diep paarsrood kristallijn poeder op. Bij gebruik als aquarelverf leverde dit poeder na contact met water een intense donkergroene kleur op. Zie de kleurstaal hieronder. Na vermenging van het poeder met enkele druppels gedestileerd water en indrogen van het mengsel in een aluminium bakje tot een blokje bleek een streek met een vochtige penseel erover en dosering van de verf op wit papier eerst een bruine transparante kleur op te leveren die pas na oxidatie aan de lucht in helder donkergroen overging. Tevoren aanbrengen van de sapgroene verf op een wit palet/ schoteltje om de juiste kleur te bepalen is dus noodzakelijk alvorens de verf op papier aan te brengen.
testvelletje 2 met donker sapgroen

N.B. Giftigheid: Vanwege de sterk laxerende werking van het sap van de wegedoornbessen is inwendig gebruik gevaarlijk.



Zelf maken van een blokje blauw-violette waterverf van het sap van wilde ligusterbessen

Wilde ligustertak met bessenKleurstaaltje Wilde Ligusterbessen aquarelverfKleuren ligusterbessen_kleurstof op zuurhoudend (links) en zuurvrij papier
Pluk de rijpe bessen van de ligusterstruik voor half november.  Laat wel wat zitten voor de vogels want in november hebben ze niet veel meer te eten.
Verzamel een jampotje vol. Doe de bessen in een geëmailleerd steelpannetje, kneus de bessen en doe er zoveel gedestileerd water bij dat de bessen net onder water staan. Breng het mengsel al roerend aan de kook. Controleer regelmatig of de kleur van het vocht donkerder (paarser) wordt door aan het oppervlak een eetlepel op de bessen te drukken en het erin lopende vocht te bekijken.
Neem, als de kleurintensiteit niet meer toeneemt, het steelpannetje van de kookplaat en giet het vocht af in een vuurvast glas. Verwijder de resten van de bessen uit het steelpannetje en spoel het steelpannetje om met schoon water.
Doe het afgekookte vocht terug in het steelpannetje en doe er een scheutje aluinwater (50 gram aluinpoeder opgelost in 1 liter gedestileerd water) bij.
Kook de vloeistof in tot een zeer kleine hoeveelheid. Let op dat de vloeistof niet te donker wordt en de kleur "verbrandt". Laat het pannetje in geen geval droogkoken! Giet daarna de ingedikte vloeistof uit op een schoon etensbord, verdeel de ingedikte vloeistof over het bord door het bord "te laten dansen" en laat het uitgelopen mengsel (een nacht) drogen.
Schraap vervolgens de gedroogde resten af van het bord, vermeng het schraapsel met aquarelmedium (zie elders op deze pagina). Gebruik voor het mengen geen paletmes want dat kan door oxydatie de kleur van het mengsel beinvloeden.
Doe de aangemaakte kleurpasta in een aluminium kuipje of een klein bakje en laat het een dag indrogen.
De aquarelverf is nu klaar voor gebruik. Bij het aanbrengen op papier gaat de aanvankelijk roodviolette tint bij drogen over in blauwviolet. Afhankelijk van de zuurtegraad van het gebruikte papier blijft van het rood minder over. Op aquarelpapier blijft de rode tint van het violet meer zichtbaar.  Op zuur papier overheerst het blauw bijna direkt na opbrengen van de verf.
Mocht je meer bessen hebben geplukt dan je nodig hebt laat die dan indrogen op een oude krant bij de verwarming voor later gebruik. 



Pigmentenverzameling

kst met pigmenten

In deze kast wordt een pigmentenverzameling bewaard. In allerlei glazen jam- en augurkenpotten met schroefdeksel en glazen stopflessen met een brede hals worden zowel kleurstoffen en mineralen als kleimonsters, galnoten, Iers mos en roet uit de open haard e.d. bewaard. De collectie omvat naast pigmenten in poedervorm ook klei en mineralen in ruwe vorm. Die zijn in de loop van vele jaren verzameld tijdens reizen door heel Europa en dienen om zelf  krijtstiften, aquarelverf, inkt en olieverf te kunnen maken. De stopflessen zijn in de loop van een jaar of vier verzameld door losse aankopen. Vandaar de nogal wisselende formaten.  



Literatuurverwijzingen:

Petri de Sancto Audomaro (waarschijnlijk werkzaam tussen 1050 en 1300)
Nederlandse vertaling van het Receptenboek van Petri de Sancto Audomaro:  "De Coloribus Faciendis" incl. latijnse brontekst en toelichtingen per recept, in PDF-formaat.
Een technische handleiding uit de 12e/13e eeuw voor miniatuurschilders, ikonenschilders, schilders die met tempera of olieverf op paneel (of doek) werken en schilders die muurschilderingen maken.



Zie ook: http://nl.wikipedia.org/wiki/Wegedoorn. 
Twee artikelen op internet over sapgroen ('Dutch Pink'), getiteld:  'When Pink was a Yellow Color'  http://www.naturalpigments.com/art-supply-education/pink-was-yellow-paint  en '17th Century Palettes: Stil de grain' http://www.naturalpigments.com/art-supply-education/historical-pigment-sil-grain

De volgende links zijn door de auteur van deze pagina over "Dutch Pink" toegevoegd:
- Roger de Piles. Oeuvres diverses de M. de Piles. Tome troisieme. Les Elémens de Peinture pratique, 1767. Raadpleeg dit boek bij Google.
- Robert Dossie. The Handmaid to the Arts, 1785 pp. 94-96 Raadpleeg dit boek bij Google (zoekterm: dutch pink).
- Pierre François Tingry. The Painter and Varnisher’s Guide: Or, A Treatise, Both in Theory and Practice, on the Art of Making and Applying Varnishes, on the Different Kinds of Painting; and on the Method of Preparing Colours Both Simple and Compound. Printed for G. Kearsley, J. Taylor, 1804. pp. 363–367. Raadpleeg dit boek bij Google (zoekterm: dutch pink).
- George Field. Chromatography, or a Treatise on Colours and Pigments, and of their Powers in Painting, London, 1841. Raadpleeg dit boek bij Google (zoekterm: dutch pink).
- By an American Artist (Osborn, L.). Handbook of young artist's and amateurs in oil painting: A compilation of information selected from Bouvier, Merimée, De Montabert, and others. New York: Willey and Putnam. 1845. pp. 15, 52, 56, 270–271. Raadpleeg boek online (zoekterm: stil de grain).
- Josef Bersch. The Manufacture of Mineral and Lake Pigments: Containing Directions for the Manufacture of All Artificial Artists' and Painters' Colours, Enamel Colours, Soot and Metallic Pigments. Translated by Arthur Columbine Wright. London: Scott, Greenwood, 1901. pp. 348-349. Raadpleeg dit boek bij Google (zoekterm: dutch pink).
- Frederick Maire. Modern Pigments and Their Vehicles: Their Properties and Uses Considered Mainly from the Practical Side, and how to Make Tints from Them. J. Wiley & Sons, 1907. pp. 90-92. Raadpleeg dit boek online (zoekterm: dutch pink).

Catalogue: Couleurs Fines et Matériel pour la peinture a l'huile, Lefranc et Cie, Paris 1905, 247 pp., met vele zwart-wit en kleuren illustraties en omslag in kleur
Catalogue: Couleurs Fines et Matériel d'Artistes, Bourgeois Ainé, Paris 1925, 340 pp., met vele zwart-wit illustraties

Als bron over pigmenten en aquarelverf-kleurstalen heeft o.a. gediend:
J. Scott Taylor M.A., A descriptive handbook of modern water-colour pigments, Winsor & Newton, London 1887, twenty-third thousand (before or in 1931, 2 sh), One shilling books no. 43, 70 pp., 6 hand-coloured plates and a small W&N catalogue.

Voor kleuren en materialen van W&N direct na de 2e W.O. is geraadpleegd:
Pocket Catalogue No. 4/ 2038: Artists' Colours and Materials, Winsor & Newton LTD, 1948(?), formaat 8 x14,7 cm, 64 pp. , oranje omslag, klassieke Trade Mark logo achterop
Pocket Catalogue No. 4/ 0149: Artists' Colours and Materials, Winsor & Newton LTD, 1949, formaat 8 x14,7 cm, 64 pp. , oranje omslag, gestileerde Trade Mark logo achterop

Voor verdere studie zie ook:
Michael Kwakkelstein, Willem Goeree, Inleydinge tot de Al-ghemeene Teycken-Konst. Een kritische geannoteerde editie, Leiden 1998, 168 pag. (geb)
ISBN: 978-90-74310-27-7

Overige oude bronnen over pigmenten en kleurstoffen:
- Vitruvius, Tekstversie in franse vertaling uit 1547 van Jan Martin, 7e boek, hoofdstuk 5 (DE LA RAISON DE PAINDRE EN EDIFICES) t/m 14 (DES COLEURS DUDICT POURPRE) (85-20 v. Chr)
- Plinius de Oudere, Naturalis HistoriaBoek 35:  Uses of earth; but starting with pigments, is mostly a discussion of painters, although the end of the Book goes back to sulphur.  (latijnse tekst Boek 35)  (77 n. Chr).  Link naar engelse vertaling van Plinius: Historia Naturalis Boek 35.
- Scedula,
Theophili, qui et Rugerus, presbyteri et monachi, libri 3 de diversis artibus: seu Diversarum artium schedula. Opera et studio R. Hendrie (1847)  (einde 11e - begin 12e eeuw)
- Heraclius, von den Farben und Künsten der Römer.: Von den Farben und Künsten ... (1873)    (12e of 13e eeuw)
Cennino Cennini, A treatise on painting, with notes by signor Tambroni, tr. by mrs. Merrifield (1844)   (ca. 1390)
Mary Philadelphia Merrifield,
"Original Treatises dating from the XIIth to XVIIIth Centuries [o]n the Arts of Painting ...", London: John Murray. Vol. 1 en Vol. 2 (1849)
  DEEL I    (Manuscripts of Jehan Le Begue, Manuscripts of S. Audemar, Manuscripts of Eraclius, Manuscripts of Archerius)
  DEEL II  (Bolognese Manuscript, Segreti per Colore, Marciana Manuscript, Paduan Manuscript, Volpato Manuscript , Brussels Manuscript, Extracts from an original Manuscript (Venetian), Extracts from a dissertation from Sig. Pietro Edwards)
- Mappae Clavicula, Sir Thomas Phillipps, "A transcript of a manuscript treatise on the preparation of pigments, and on various processes of the decorative arts practised during the Middle Ages, written in the twelfth century, and entitled Mappae Clavicula." Published in journal Archaeologia, volume XXXII, pages 183–244, year 1847.
(The Mappae clavicula is a medieval Latin text, a compilation containing recipes for a number of crafts including metalwork, dyeing and mosaic, as well as several recipes relevant to painting. Of this substantial collection (about 300 recipes), the core was probably originally compiled around AD 600, perhaps in Alexandria, and contains items traceable to earlier Classical texts and to the Stockholm papyrus and Leiden Papyrus X. The first few recipes in the Phillips-Corning MS of the Mappae clavicula were long considered integral, but they form a distinct separate entity, the De coloribus et mixtionibus, which survives (in whole or in part) in at least 62 manuscripts.)
A great many mediaeval manuscripts contain recipes from this compilation text. The best manuscripts of the Mappae clavicula date from the eighth to the twelfth century.,
The principal manuscripts are:
- The Lucca MS, Lucca, Biblioteca Capitolare Feliniana, Codex 490, the oldest witness, c.800.
- The Sélestat MS, Sélestat, Bibliothèque Humaniste, MS 17. A very full yet old witness, early ninth century.
- The Codex Matritensis ('Madrid codex'), Madrid, Biblioteca Nacional, MS A.16 (Was: MS A.19), c.1130.
- The Phillipps-Corning Manuscript, Corning Museum of Glass, MS 5 , late twelfth century, perhaps the fullest collection.

These are simply among the fullest witnesses - there are dozens more that preserve extracts.)
- Manuel d'un maître iconographe du Mont Athos, Présentation et notes de A. Didron, Traduction de P. Durant, 1845. Inleiding en 1e deel (t/m boekblz. 69/ digitaal 117) over schilderboek van de berg Athos en materialen/ technieken.      
- Theodore T. de Mayerne, Pictoria Sculptoria et quae subalternarum artium, 1630 (engelse tekstversie)  
- Mayerne Manuscript. Link naar digitale duitse tekstversie in Prof. Ernst Berger, "Beiträge zur Entwicklungsgeschichte der Maltechnik", München 1901

- D. V. Thompson Jr, 'Medieval-color making: tractatus qualiter quilibet artificialis color fieri possit from Paris, B.N., MS, Latin 6749b ', Isis 22:64 (1935), 456-68.
- Manuscrit de Montpellier n°277, (anonyme): Liber diversarum artium - éd Libri G. Catalogue des manuscrits des bibliothèques publiques des départements, tome I, p751 (Paris, 1849).
Liber diversarum artium, Le manuscrit de Montpellier, Bibliothèque de l’École de Médecine n° 277 est un recueil composite contenant divers textes scientifiques et médicaux5. Le Liber diversarum artium, écrit sur papier dans une cursive italienne du XIVe siècle, occupe les feuillets 81v-100v.
- Les traditions techniques de la peinture médiévale - Guy Loumyer - 1914
La seconde édition parut en 1908. G. Loumyer : Un traité de peinture du moyen âge : l'Anonymus Bernensis. Publié avec introduction et notes (Berne, 1908)
-
Anonymus Bernensis 1090
Anonymus Bernensis, De clarea (Burgerbibliothek Bern. Cod. A 91.17) in: Quellenschriften für Kunstgeschichte und Kunsttechnik des Mittelalters und der Renaissance 7, ed. H. Hagen, Wien 1874
- Maartje Witlox* and Leslie Carlyle, "Historically Accurate Reconstructions of Artists’ Oil Painting Materials", Tate Papers, Spring 2007
- http://iconecristiane.it/libri/trattati-medievali-di-tecniche-artistiche/  Website met te downloaden bestand voor ikonenschilders (222 MB)
- http://iconecristiane.it/libri/#manuali
- Lucien van Valen, Kleurstoffen in China, doctoraalscriptie, Leiden, januari 1997 (herziene versie 2006), pdf-bestand - 5,1 Mb