homepage
portfolio
rood natuurkrijt/ red chalk
curriculum
kalligrafie/ calligraphy
galerie/ gallery
bibliotheek/ library
schilderskisten/ artists paint boxes
sitemap
Zoeken binnen website

HOMEPAGE
portfolio
rood krijt/ red chalk
curriculum
kalligrafie
galerie/ gallery
bibliotheek/ library

Laatst bijgewerkt
9 februari 2018
Copyright© 2018

logo
Het snijden van riet-, bamboe- en ganzenveer-pennen

Recepten voor galnoten-, knoppergallen-, walnotenbolster- & bistre-inkt

galnoten  van inlandse eiken
Op bovenstaande afbeelding zijn eiken galnoten of knikkergallen te zien. Sommige zitten nog aan de uiteinden van takjes van eikenbomen. Deze galnoten zijn hard en bruin van kleur.  Galnoten of knikkergallen zitten niet vast aan eikenbladeren. Opvallend is dat galnoten meestal op ongeveer op een hoogte van 1,75 tot 2.50 m. van de grond aan de takjes van eikenbomen zitten. Als de bladeren zijn gevallen, aan het einde van de herfst en in de winter, vallen ze visueel het meest op.
       
riet
Rietpluimen en geschilde rietstengels. Herkenbaar aan het ontbreken van vlamvormige aanhechtingsplekken van zijscheuten.
bamboe
Geschilde bamboestengels
Herkenbaar aan de specifieke  vlamvormige aanhechtingsplekken van zijscheuten.
Inkt gemaakt van galnoten (knikkergallen), afkomstig van Hollandse eikenbomen
Links: Galnoten, dicht en open.  De locatie waar de galwesp heeft gezeten en uit de noot is gekropen is goed te zien.

aangevreten galnoten   kleine galnoten met meerdere uitvliegopeningen    naar inkttekening omgeving Carracci                                                                                                          
Rechts: Midas krijgt Ezelsoren
van Apollo (naar kring om Annibale Carracci), pentekening  (ganzenveer/ gewassen galnoteninkt van eiken gallen)  25 x 16,25 cm
Voordeel van het tekenen met galnoteninkt is vergeleken met Oostindische inkt de combinatie van tekenen met pen en wassen met penseel met dezelfde onverdunde inkt. De tint van onverdunde galnoteninkt is bij wassen enkele graden lichter dan de eerder getrokken en gedroogde lijnen. Met slechts één flesje galnoten inkt kan zonder water toch een gewassen tekening worden gemaakt.  Vooral bij warm en droog weer is dat handig bij het buiten tekenen.
Oostindische inkt levert met pen een zwarte lijn op papier. Bij het onverdund aanbrengen van Oostindische inkt is de tint zwart tot zeer donkergrijs. Er dient dus altijd naast pen en penseel een schoteltje en bakje met water aanwezig te zijn om lichtgrijze tonen te krijgen.

Recept voor het maken van tekeninkt op basis van galnoten van Hollandse eikenbomen (ingekookt extract) . 
Deze tekeninkt is geschikt voor het maken van pentekeningen met een goudbruine kleur. 

          pennen gesneden van ganzeveren
galnoten (verhout)
 eikengalnoten aan takje



Verzamel tijdens een winter- of voorjaarswandeling in het bos een tiental galnoten (die direct  aan de takken van inlandse eikenbomen zijn ontstaan). Meestal zie je ze op ooghoogte zo zitten. Maak deze galnoten goed schoon zodat er geen schimmel of algresten meer aanzitten. 
N.B. Als je galnoten niet direkt gebruikt, houd er dan rekening mee, dat door de warmte binnenshuis ook al hebben ze een gaatje, er ook na maanden nog jonge galwespen uit de noten kunnen kruipen. Soms zijn dat er zelfs meerdere. Bewaar de galnoten dus in een pot of blik, afgesloten met een metalen gaasje, waardoor wel waterdamp kan ontsnappen maar de wespen zich niet binnenshuis kunnen verspreiden.

Plet de galnoten tussen een paar oude kranten met een hamer of "stoot" ze kapot in een bronzen vijzel met een lange stok (levert meer stootkracht). Doe de brokjes in een (oude electrische) koffiemolen en maal ze tot poeder. Plaats een papieren filterzakje in een bijpassende houder en zet deze op een (glazen) kan. (vgl. Melitta-systeem). Giet voor het verkrijgen van extract één maal een hoeveelheid gloeiend heet water op. Wacht tot alle vocht doorgelopen is. Voeg nogmaals gloeiend heet water (uit bijv. een "Cooker") toe voor extra extract.
Giet het verkregen extract uit de kan over in een emaille (steel)pannetje en laat de inhoud van het (steel)pannetje inkoken. Blijf er bij en neem het (steel)pannetje van het vuur/ kookplaat als de inhoud dreigt over te koken. Het extract heeft de juiste tint als het bij het tekenen op papier met een (riet)pen of ganzeveer een donkere goudbruine lijn nalaat op papier (af en toe testen tijdens het inkoken).  Voeg voor een klein potje inkt van bijv. 11 ml. een snuifje natriumbenzoaat-poeder toe aan de oplossing om schimmelvorming op het vloeistofoppervlak tegen te gaan. Voeg ook een druppel (gezuiverde) ossengal toe om de oppervlaktespanning te verbeteren en voeg tenslotte enkele druppels vloeibare arabische gom en een mespuntje boraxpoeder toe om de hechting van de inkt aan het papier te verbeteren. Giet het ingekookte extract na afkoeling in een 'inkt'potje en sluit dit potje luchtdicht af. Een roestige oude spijker toevoegen is niet nodig. Op de bodem in het inktpotje zet zich een lichtbruin sediment af. Schud de inhoud van je inktpotje elke keer voor gebruik. Bij volledige indroging van schimmelvrije inkt in een potje ontstaan donkerbruine aangekoekte resten. Deze resten bezitten een kristallijne structuur. Verwijder de resten uit het potje en verpulver ze in een vijzel. Met enkele druppels gedestileerd water kan het poeder later weer in inkt worden veranderd.

N.B. Galnoteninkt zonder gom en ossengal ligt meer op het papier dan dat de inkt er in is getrokken. Zonder bovenvermelde toevoegingen leverde uitwassen zelfs na fixatie een verlies van de getekende voorstelling op. Blijkbaar bezit pure galnoteninkt een afstotende werking op de fixatief (hars)film. Dat is ook te zien bij droging van de fixatief op zo'n tekening. Er treden een soort kringen op rond de inktlijnen.  De hars wordt afgestoten op de inktlijnen die aangebracht zijn met inkt zonder gom, boraxpoeder en ossengal.
Mogelijk is het procédé dat toegepast wordt bij het maken van watervaste walnotenbolsterinkt bruikbaar. Er dient dan een (ingedroogd) concentraat van galnoten-tannine met een borax-schellak oplossing te worden vermengd. Zolang die mogelijkheid nog niet is verkend, is voorstrijken met aluinwater aan te raden.


Permanente hechting:  Papierpreparatie met aluinwater

Gebruik voor een permanente hechting van een galnoten-inkt
op papier alvorens te tekenen een verdunde aluinoplossing om het papier te prepareren. Papier dat bestreken is met een verdunde aluinoplossing houdt de pentekening zo goed vast dat fixeren eigenlijk overbodig is. Wel treedt er afhankelijk van de aluinlaag een licht kleurverschil bij de inkt op.

papier met en zonder aluinfilm  
Op bijgaande afbeelding is te zien dat dezelfde galnoteninkt (met slechts alleen wat natriumbenzoaat om
schimmelvorming tegen te gaan) op geprepareerd en ongeprepareerd papier een miniem kleurverschil
oplevert. Links is de galnoteninkt op met aluin bestreken papier aangebracht en is de inktkleur wat
groen-geliger bruin van kleur dan de inktkleur op het rechter vel papier. Daar is de galnoteninkt wat
koel bruin. 
De hechting van de linker tekening is door aluin al definitief, de rechter tekening spoelt zelfs na fixatie
met houtskoolfixatief en daarna pas contact met water ten dele van het papier af.


Knoppergallen van Hollandse eikenbomen (te rapen in aug./sept.)
Behalve van knikkergallen kan er ook van (ingedroogde) knoppergallen goudbruine tekeninkt worden gemaakt.
De eerste knoppergallen waren in 2016 rond 20 augustus al te vinden. Soms zijn ze al verdroogd, soms ook nog heel groen van kleur. Afgevallen/ afgewaaide exemplaren vallen het meest op van eikenbomen die langs betegelde trottoirs staan.
Gebruik voor het maken van inkt de verdroogde knoppergallen. Laat de plakkerige, verse groene een jaar liggen op een goede droge plaats, liefst in een luchtstroom. Let op dat beide soorten knoppergallen niet beschimmelen.

knoppergallen   knoppergallen uit voorgaande jaar   oude gedroogde en gekneusde knoppergallen
Op bovenstaande afbeeldingen zijn knoppergallen te zien in een aantal stadia van bewerking. Alle knoppergallen zijn verzameld omstreeks medio september 2015 in de buurt van wat oudere Hollandse eikenbomen die op open terrein stonden met bestrating er om heen waardoor de afgevallen gallen goed zichtbaar waren. Knoppergallen worden gevormd aan de eikels van o.a. de Hollandse Eik, daar waar de eikel overgaat in het hoedje, en vallen in het najaar met eikel en al op de grond. De zwellingen worden veroorzaakt door een galwesp en zijn plakkerig aan de buitenzijde en bevatten veel tannine of looizuur. De woekering lijkt, na het verlies van de eikels, op een uitgepelde walnoot. De woekering is van taai weefsel en laat zich niet kneuzen of vergruizen tot kleine stukjes tussen twee kranten of vermalen in een oude koffiemolen na kneuzing. Dat in tegenstelling tot droge (knikker)galnoten die gemakkelijk te vergruizen en te vermalen zijn.
Knip, omdat de knoppergallen zo taai zijn, deze in kleine stukjes met een tangetje. De kleine stukjes zorgen ervoor dat het tannine-afgevende oppervlak en dus de tannine-opbrengst wordt vergroot. Week vervolgens de stukjes knoppergal een nacht in ruim water met wat kruidnagels (anti schimmel) en koak de massa op totdat de kleur van de vloeistof goudbruin is. Zeef daarna de harde delen eruit. Kook daarna de vloeistof opnieuw in
tot een donkerbruine tint is bereikt en het voldoende is voor een klein potje inkt. Filter daarna de vloeistof door een dubbele oude nylonkous en giet de inkt in het potje. Voeg vervolgens enkele druppels vloeibare arabische gom (papierhechting en conservering) en wat natriumbenzoaat  poeder (anti schimmel) toe en de inkt is klaar voor gebruik. De kenmerken zijn praktisch gelijk aan die van de galnoteninkt hierboven. Omdat er zich na enkele dagen in het potje voor ongeveer 50% op de bodem sediment vormt is tenslotte filtrering van de inkt door een vochtig papieren koffiefilter aan te bevelen. Of er ook van "verse" knoppergallen inkt kan worden gemaakt dient nog te worden onderzocht.

Knoppergallen bewaren:
Berg netgeraapte, plakkerige en vochtige knoppergallen niet op in een dichte plastic zak want dan worden ze binnen korte tijd volledig bedekt met een grijze schimmellaag. Daardoor is de kans dat de inkt gaat schimmelen ook groot. 
Laat de verse knoppergallen voor later gebruik naast elkaar indrogen liggend in een warme en droge ruimte in een open bak (bijv. op de bodem van een wijnkistje waar gaas over is gespannen).  Het gaas dient om uitvliegen van eventuele insecten te voorkomen.



alinea

IJzergal inkt
Zie voor oude voorbeelden van inktrecepten  bijgaande link en nog een andere.  Vrij vertaald en met mijn commentaar luidt het  recept onder "bijgaande link" als volgt:

"IJzergal inkt
Deze onuitwisbare, fluweel zwarte inkt (JCdH: indien met ijzersulfaat), is uniek.
De middeleeuwse kopiisten en Renaissance tekenaars gebruikten deze inkt;
Het is echt, "de oude schrijfinkt."

1. Kneus 100 gram galnoten en giet de brokjes in een 1/2 liter gedestileerd water. Laat de massa 24 uur staan. Voeg ook drie kruidnagels toe aan het mengsel. (Hun extract komt vrij tijdens het weken en voorkomt schimmelvorming).
     JCdH: Door de galnoten niet helemaal tot poeder te vermalen komt er minder fijn poeder in de uiteindelijke inkt.
2. Breng de massa aan de kook en laat deze daarna op een zacht pitje anderhalf uur trekken.  Het volume wordt met ongeveer een derde verminderd in die tijd..  Voeg gedestileerd water toe om terug te keren naar het oorspronkelijke volume van een halve liter. .
3. Filter het aftreksel door een doek. (filtrering door papier is onmogelijk: fijn galpoeder verstopt de tussenruimten van het filter).  JCdH: Is niet echt het geval met een Melitta -filter!!!
4. Los 15 gram arabische gom op  in 1/4  1. warm (niet kokend) water. Schud om het oplossen te vergemakkelijken,  alvorens de gom te  mengen met het afkooksel.
[5. Voeg al roerend 25 g. ijzersulfaat toe aan  het mengsel. Het wordt onmiddelijk donkerder.  Blijf roeren. ]  <  JCdH: Niet toevoegen als je goudbruine inkt wilt hebben!!!!
6. Er kan een theelepel rietsuiker toegevoegd worden om een glanzende lijnvoering te krijgen.
7. Filter weer door een doek en laat het inktaftreksel  rusten gedurende een paar dagen. Filter eventueel een tweede keer  en doe het dan in een fles.  Bewaar die fles uit de zon.
De inkt (met ijzersulfaat) wordt zwart bij het opdrogen op papier en wordt ongevoelig voor vocht en is onuitwisbaar."


Isaac Newton:
Om uitstekende Inkt te maken.

Vertaling (JCdH: de hoeveelheden zijn aangepast, uitgaande van de inhoud van een jampotje van 450 gr.)
"Neem een kwart deel galnoten (in stukken geslagen of grof gemalen) en een achtste deel Arabische gom in stukken of verpulverd.
Doe beide ingrediënten samen met bijna een halve liter pils of mout bier in een aardewerken pot.
Laat het afgedekte mengsel een maand staan en roer het zo nu en dan.
Doe er aan het eind van de maand een half deel of een kwart deel ijzersulfaat bij (teveel ijzersulfaat maakt je inkt te geel).  Roer het & gebruik het.
Laat de pot met inkt, daarna enige tijd in de zon staan, afgedekt met een stuk papier waarin heel veel gaatjes zijn geprikt.
Als je er wat inkt uit schenkt vul die dan aan met evenveel sterk bier & de inkt is vele jaren bruikbaar.
Water toevoegen leidt tot schimmelvorming. Wijn doet dat niet. Ook blootstelling aan de lucht veroorzaakt schimmel.
Met deze zojuist gemaakte inkt schreef ik dit."

"Newton: Teveel ijzersulfaat maakt je inkt te geel ..... "  JCdH: Probeer  voor een goede hechting van de inkt aan het papier liever meer gom en wat borax en nog veel minder dan een kwart deel ijzersulfaat.

Newton liet ons zijn eigen recept voor inkt na.  Hij begon met het verzamelen van galnoten van eikenbomen. Deze gallen worden gevormd wanneer een bepaalde wesp een eitje legt in een eikenhouten knop. De eik wordt daardoor aanzet tot het vormen een ronde bal of gal rond de zich ontwikkelende wespenlarve. Zoals Newtons recept laat zien, weekt hij de gallen in pils of moutbier gedurende een maand, samen met stukken Arabische gom. De rottende eikengallen produceren looizuur of tannine. De Arabische gom, die afkomstig is van Acacia struiken in Noord-Afrika, wordt hier zowel als een bindmiddel gebruikt om te helpen de inkt aan het papier te hechten en het pigment in suspensie te houden, als ook om de inkt een betere (capilaire) doorstroming en consistentie te laten hebben.
Newton mengde destijds de looizuur/ gomoplossing met ijzersulfaat. Dat is een chemische stof met een groen-blauwe kleur waarvan men ten onrechte dacht dat het koper (vandaar de naam) bevatte, maar het is in werkelijkheid ijzer (II) sulfaat. Het mengsel van ijzer (II) ionen met looizuur leverde een rijke donkere bruin-zwart suspensie die ideaal is als inktkleur.
Probleem bij deze inkt is wel dat dit mengsel zich na verloop van tijd door het papier heen vreet (inktvraat). Het ijzersulfaat is de boosdoener. Een minimale hoeveelheid ijzersulfaat  is aan te raden om galnoteninkt te maken. De inkt moet voldoende aan het papier hechten.
Verkleuring naar zwart is voor tekeninkt geen doel. Een warme lichtbruine kleur is eerder wenselijk.


galappels     galnoten
LINKS: Eiken galappels (licht geelgroen gekleurd aan onderzijde van een eikenblad).  Deze selectie galappels is gevonden na een late herfststorm op 8 december 2013 onder aan de voet van een oude eikenboom in een laan in Bilthoven.  De bladeren met galappels blijven relatief lang aan de boom zitten en vallen pas af als alle andere eikenbladeren al zijn gevallen. Galappels zijn zacht van binnen. De eikenbladeren met galappels zijn afkomstig uit de hogere delen van de boom. GALAPPELS zijn m.i. ONGESCHIKT om er tekeninkt van te maken. Daarvoor worden galnoten of knikkergallen gebruikt. Zie informatie eerder op deze pagina.
RECHTS: Galnoten of knikkergallen  aan takuiteinden van Hollandse eikenboom in bos op ooghoogte.


Posttarieven per 1 jan 2018:

U kunt, zolang de voorraad strekt, GALNOTEN (geen galappels) van inlandse eikenbomen bestellen bij de auteur van dit artikel.
Levering alleen binnen Nederland en
na vooruitbetaling van het overeengekomen bedrag.
Prijs per eenheid noten (20 gr. = ongeveer 25 galnoten)

20 Gram eiken galnoten in natuurlijke vorm, in enveloppe die door brievenbus kan: Euro 1,50 + Euro 2,49 porto = Euro 3,99.
20 Gram gemalen eiken galnoten in poedervorm, in hersluitbaar plastic zakje in enveloppe: Euro 1,50 + Euro 1,66 porto = Euro 3,16.
Geef aan of u galnoten in natuurlijke vorm of
poeder van gemalen galnoten wenst.  Het poeder dient om, net als bij filterkoffie, een extract te maken dat vervolgens ingekookt dient te worden om de kleurconcentratie te verhogen.

Bestellen kan per e-mail: jcdh.  
In overleg zijn afwijkende hoeveelheden mogelijk.
Natuurlijk kunt u ook een gecombineerde set bestellen van 20 gram galnoten in een rond spanen doosje en 20 gram galnotenpoeder in een afsluitbaar plastic zakje voor 2x1,50+2,49 = Euro 5,49.  Met zo'n set zijn enkele potjes inkt te maken.

galnoten -> brokken -> fijngemalen
Drie stadia: a. galnoten, b. geplet tussen oude kranten
met een hamer en daarna c. gemalen tot gruis/poeder met een oude elektrische koffiemolen of handkoffiemolen.
De getoonde hoeveelheden zijn slechts voorbeeldmatig  en zijn geen indicatie voor 20 gram poeder.



uitheemse galnoten
Dit soort galnoten komt o.a. uit Bassorah in Irak. Ze worden Mecca Galls genoemd.
Ook in Turkije en delen van zuidoost Europa komen ze voor. Zie bijgaande URL
Bijna al de galnoten op bovenstaande foto bezitten een opening waaruit de jonge galwesp is uitgevlogen.
Opvallend is de pokdalige buitenkant van deze bruingrijze eikengallen. (leverancier:  Kremer Pigmente)
N.B. In de handel (bij Kremer Pigmente) zijn galnoten uit Oostenrijk en Hongarije te koop.
Tegenwoordig levert Swaak in Utrecht deze uitheemse galnoten ook.


franse eikengallen 2017 500m hoogte
Eikengallen van kleinbladige franse eikenbomen uit Arfeuilles, Auvergne, juli 2017

  alinea

Inkt op basis van walnotenbolster-granulaat  (brou de noix crystalline)
walnotenbolsters in de natuur
Walnotenbolsters. Uit walnotenboom geslagen bolsters medio augustus. De noot is nog zichtbaar in de rechterbolster. In het najaar vallen de bolsters met noten en al uit de bomen. De bolsters leveren na een aantal bewerkingen een donkerbruin extract op waaruit door inkoken en indrogen een granulaat wordt gewonnen.  Ga dit granulaat niet zelf maken maar koop de kant en klare versie. Aan de glans van de brokjes of het granulaat is te zien of de inktgrondstof geconcentreerd extract is in kristalvorm van een al wat wegrottende bolster die na enige tijd er zwart uitziet. De harde (okerkleurige) noot die bij het kraken van walnoten in twee helften uiteenvalt is niet de grondstof voor het maken van inkt.

http://www.kalligrafie.com/walnoteninkt
http://www.12mind.com/~gidzes/recepten/BISTREavonturen.htm
https://www.hobbystunter.com/n2/7847/69686/Bistre-Notenbolster-.htm
https://www.foamatelier.nl/index.php?action=page&group_id=10000409&lang=nl
http://www.martinbrinkhuis.nl/inkten/peacock-notenbolster/peacock-notenbolster.html
http://www.vliegerpapier.nl/producten/eerste-etage/tekenmaterialen/inkten/brou-de-noix-notenbolster_1291.html
http://www.stoftotverven.nl/Notenbolster-bruin-getint


Gebruik voor tekeningen waar een donkerbruine inktkleur
(m.i. ten onrechte 'bistre' genoemd) gewenst wordt, inkt gemaakt van poeder (granulaat) van "walnoten-bolsters (ingekookt extract)". 
Dit poeder of granulaat
(ook wel "Van Dijck Crystals" genoemd of Broux de Noix/ Notenbolster) is kant en klaar te koop en dient met wat water aangemaakt te worden om inkt te maken. Kies wel de juiste bruine of naturel kleur ("bistre of bister"). In oude bronnen, maar ook nog tegenwoordig, wordt ook Kasselse aarde als pigment voor het maken van notenbolsterinkt genoemd. De pigmentdeeltjes moeten dan zeer fijn gemalen zijn of als suspensie in oplossing gebracht kunnen worden. Dat is m.i. niet de juiste grondstof voor deze soort inkt. Echt walnotenbolstextract bevat juist geen pigment en is niet kleurecht. Het wordt gebruikt om o.a. stoffen te verven met aluin als drager op de te verven vezels.  Er zijn ook mogelijkheden om, na toevoeging van bepaalde stoffen, watervaste tekeninkt van walnotenbolster-granulaat te maken (vgl. oost-indische inkt). Zie voor watervaste donkerbruine inkt het hiernavolgende recept.

Recept voor het maken van WATERVASTE walnotenbolster-inkt (zonder natriumbenzoaat poeder als conserveringsmiddel)
Neem een jampot met daarin 100 cc. gedestileerd water. Verwarm het water in deze jampot "au bain marie" door de pot in een steelpannetje te zetten met water dat "aan de kook is". Los 2,5 gr. borax poeder op in het water in de jampot. Voeg daarna 8 gr. schellak in schilvers en een druppel ossengal toe. Los dit ook al roerend op. Doe er tenslotte 10 gr. walnotenbolster korrels als kleurstof bij (zie tekst eerder bij dit onderdeel). Roer alles goed door zodat alle korrels zijn opgelost. De watervaste tekeninkt is nu klaar. Test en controleer nu kleur en watervastheid. Als de inkt niet voldoende watervast is kan wat meer schellak worden toegevoegd. Controle op watervastheid is uit te testen door een tekening gemaakt met deze inkt, na droging, onder de kraan te houden. Als er geen verandering onder invloed van spoelwater optreedt is de inkt watervast. Deze inkt is net als O.I. inkt speciaal bedoeld om mee te tekenen en minder geschikt om mee te schrijven. Inkt waar schellak in zit koekt aan de pen vast.



tekeningen gemaakt met notenbolsterinkt op getint papier
Tekeningen gemaakt met watervaste walnotenbolster-inkt op getint papier van belasting-enveloppen

Mocht je eigenhandig uit zelf verzamelde walnotenbolsters inkt willen maken bezoek dan bijgaande link: https://knoopskalligrafie.wordpress.com/2011/09/16/walnoteninkt/

Restauratie van oude 17e en 18e eeuwse boekjes met een leren omslag
Galnoteninkt zonder ijzersulfaat en notenbolsterinkt, afzonderlijk en gemengd, kunnen een handig middel zijn om nieuw aangebracht (lichtgekleurd) leer op kleur te brengen. Test wel eerst op een leren proefstukje om de juiste kleur te verkrijgen.
De inkt dringt namelijk diep door in het leer waardoor de droogtijd langer is dan op papier. Het resultaat in natte en droge toestand verschilt aanzienlijk. Noteer de uitgevoerde stappen om het proces later te kunnen herhalen. Soms dienen meerdere lagen te worden aangebracht alvorens het gewenste resultaat wordt bereikt. Wacht daarbij steeds tot de inkt volledig is gedroogd op/in het proefstukje alvorens de inkt op het vervangende leer aan te brengen.



alinea

rietpennen



Rietpennen snijden (vgl. het snijden van een ganzenveer)
Riet dat al in de natuur goed gedroogd is en in het vroege voorjaar (voordat de nieuwe stengels beginnen te groeien), is overgebleven en stevig van stengel is, is m.i. het beste materiaal om rietpennen van te snijden. Selecteer rietstengels in de natuur behalve op sterkte ook op de afstand tussen de knopen. Die moeten ongeveer 20 cm uit elkaar liggen.Als de rietstengels nog te jong/ groen worden afgesneden drogen ze in en trekken krom en worden aan de buitenkant rimpelig. Laat de geselecteerde rietstengels eerst enkele dagen binnenshuis drogen alvorens ze te verwerken.

snijden van een ganzenveer (encycl. Diderot)
Illustratie uit de Encyclopedie van Diderot: Het snijden van een ganzenveer

De delen die je van een rietstengel snijdt om er rietpennen van te maken dienen ongeveer 20 cm. lang te zijn. Ze dienen op ongeveer 1 cm van het dunste uiteinde een knoop te bezitten. Door de knoop blijft de pen aan het bovenste uiteinde rond en splijt niet.
Kijk ook hoe de flauwe bocht van het stengeldeel loopt en test de ligging van het stengeldeel in je hand, vrij liggend tussen je duim en wijsvinger, om de bovenkant van je rietpen te bepalen. Snijd de penpunt aan de kant zonder knoop.
Je kunt bij de vermelde lengte je pen nog een keer opnieuw snijden als de punt bot wordt. Desgewenst kun je op ongeveer 2 cm van de penpunt, met een hete speld een gaatje branden om de insnijding bij de penpunt te stoppen.
Het lijkt me overbodig om te melden dat de buitenste losse laag om de stengel verwijderd dient te worden alvorens je gaat snijden. Gebruik voor het snijden van de rietpennen zo'n japans afbreekmesje. Je kunt ook een klassiek scheermesje gebruiken.

Zie bijgaande inkttekening van Rembrandt waarop een man bij kaarslicht een penpunt snijdt aan een veerschacht of rietstengel.
Rembrandt: Man die veer snijdt

Het snijden van een ganzenveer is vergelijkbaar met het snijden van een rietpen. Wel is het handig bij een ganzenveer eerst te bepalen of de veer afkomstig is van de rechter- of de linkervleugel en of het één van de eerste vijf veren is. De eerste vijf veren van een ganzenvleugel zijn het beste bruikbaar om te schrijven en/of te tekenen vanwege de stevigheid van de zog. spoel (het dikke aanhechtingsdeel van de veer) en het grote formaat. Voor rechtshandigen heeft een veer uit de linkervleugel de voorkeur (schacht is bij bovenaanzicht flauw naar rechts gebogen) en linkshandigen kunnen het best veren uit de rechtervleugel gebruiken. Alle veren zijn licht gebogen en bezitten een brede buitenvlag en een smalle binnenvlag, samen de vlag. De keuze voor de juiste veer en het verwijderen van de vlagdelen (geheel of gedeeltelijk) bepaalt dus mede de kwaliteit van het schrijven/ tekenen.  Alvorens de uiteindelijke penpunt aan de spoelpunt van een ganzenveer te snijden is het aan te bevelen de spoelpunt enkele seconden in kokend water te houden. Mijn advies is om de vlag en baard beide te verwijderen. Motten hebben dan geen kans om ze aan te vreten. In de zomer is mij dit ooit overkomen.

Ganzenveer: spoel en schacht

alinea


Inkt op basis van haardplaatroet

haardplaat

Recept voor Bistre-inkt gemaakt van haardplaatroet (met natriumbenzoaatpoeder als conserveringsmiddel)

Schraap zoveel mogelijk roet af van een haardplaat met een metalen borsteltje of oude tandenborstel en vang dat op op een vlakke plaat die je eronder houdt. Doe de oogst in een jampot of blik. Neem een jampot die voor de helft gevuld is met haardplaatroet en doe daarbij wat (gedestilleerd) water en roer het mengsel totdat er een dun papje ontstaat. Giet dit papje over in een steelpannetje en breng het aan de kook. Let op dat het niet overkookt. Houd het steelpannetje af en toe schuin en kijk of de vloeistof donkerbruin kleurt. Laat dan de inhoud van het steelpannetje afkoelen en giet de vloeistof samen met de roetbrij door een metalen zeef over in een blikje. Laat de brij goed uitlekken want elke druppel betekent straks extra inkt. Giet de vloeistof uit het blik terug in het steelpannetje en probeer zo min mogelijk droesem mee te gieten. Wat fijne roetresten in de vloeistof vormen echter geen probleem. Kook de olie-achtige bruine vloeistof in totdat deze geschikt is om als inkt te gebruiken. Laat de bruine vloeistof afkoelen en giet deze inclusief wat droesem in een goed afsluitbaar potje.
Omdat er veel vocht achterblijft in de natte roetkoek en er ook het nodige vocht is verdampt houd je maar een beperkte hoeveelheid inkt over. Ik kon er slechts een half inktpotje van 11 ml. mee vullen. De inkt is nu klaar voor gebruik. Schud de bistre-inkt in het potje voordat je je pen indoopt.  Ook in deze inkt kan een mespuntje natriumbenzoaat-poeder in de oplossing schimmelvorming tegengaan.

Bijgaande pentekening is gemaakt met de zelfgemaakte bistre-inkt. De inkt is na droging niet watervast. Het oorpronkelijke formaat van onderstaand blad (gevergeerd papier) is 14,5 x 16,5 cm. De tekening is gemaakt op 5 aug. 2011.  De bruine inkt is minder warm van tint dan de galnoteninkt en wat donkerder. De bistre-inkt dient voor gebruik (elke keer voor het indopen van de pen)  goed geschud te worden. 

zelfportret in bistre-inkt    inkttekengerei    
Op de rechterfoto zijn de volgende attributen te zien: een bundeltje gesneden rietpennen, twee ganzenveren, een bundeltje gestripte ganzenveren,
een bundel gesneden ganzenveren,  penseel bestaande uit een stokje met 'schilderveertje' van een Houtsnip, twee dubbele opschuifpenselen
(zie reconstructie bij Norgate) en een pennemes (soms ook wel aderlaatmes genoemd).
Bovenaan zijn te zien een zalfpotje, een oud flesje (geblazen, groen glas), een flesje bistre-inkt en een antiek kommetje van chinees porselein.



Zie ook:
http://www.flickr.com/photos/regionaalarchieftilburg/4016242259/lightbox/     ( Internet Explorer)

http://www.evanlindquist.com/PDFdocuments/CooleyInk12pp.pdf
http://www.evanlindquist.com/pdf/CooleyWritingFluids2pp.pdf
http://www.evanlindquist.com/othermedia/oldinkrecipes.html
http://www.westfriesgenootschap.nl/archivering/speelwagen/1954/speelwagen_1954_264_269.php
http://www.hexapus.nl/recepten/inkt.htm
http://www.nieuws.leidenuniv.nl/nieuwsarchief/schrijven-op-het-plastic-van-de-oudheid.html
http://www.nationaalarchief.nl/informatiebeheer-archiefvorming/duurzaam-fysiek-archief-bewaren-conserveren/conservering-1



pennemes (onder) en inschuifbaar radeermes

Een inschuifbaar radeermes (boven) en een pennemes (onder), beide met zwart ebbenhouten handvat. De lengte van deze antieke 19e eeuwse instrumenten is in centimeters afleesbaar. Het radeermes (antique quill pen ink eraser with retractable blade knife) is vanwege instabiliteit van de houder op twee plaatsen met ijzerdraad omsnoerd. Door het knopje (op de foto direcht rechts van het linker stukje ijzerdraad) vanuit de huidige stand naar rechts te verplaatsen wordt het puntige en scherpe blad ingetrokken. Hoewel beide instrumenten vooral bij het schrijven in gebruik zijn geweest, waren ze ook bij het tekenen met een veer of pen soms erg handig.
(collectie auteur)