Gierzwaluwtillen

 

 

 

De gierzwaluwtil in Puttershoek

 

Geplaatst in juni 2019. In 2020 waren, mede dankzij het gebruik van lokgeluiden, vier kasten bezet en werden in minstens een kast jongen geboren.

 

De eerste Nederlandse gierzwaluwtil in Den Helder werd in 2012 in gebruik genomen.

 

 

In 2020 waren in 8 van de 22 beschikbare tillen ca. 24 (3%) van de 779 kasten bezet door gierzwaluwen.

 

 

 

 

Overige gierzwaluwpagina's - Contact

 

 

Tillen een oplossing voor gierzwaluwleed ?

 

9 oktober 2020

Net als voor de huiszwaluw (meer dan 200) zijn er ook "tillen" ('hotels' op een paal) speciaal voor gierzwaluwen gerealiseerd. Als er ruimtes voor meerdere diersoorten zijn (meestal vleermuizen, huiszwaluwen, huismussen, insecten) wordt gesproken over een "faunatoren".

In Nederland staan nu zestien gierzwaluwtillen en zes faunatorens met totaal 799 nestkasten of neststenen voor de gierzwaluw. In 2020 waren er in acht tillen/torens ongeveer 24 van de 779 beschikbare (en gecontroleerde) kasten bezet (3%). In dertien tillen was geen bezetting en van de til in Groningen is de bezetting onbekend.

 

 

Aantal beschikbare gierzwaluwnestkasten  (799 in 2020) in tillen en faunatorens en aantal bezette kasten.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het ziet er niet naar uit dat dit type voorziening een efficiënte oplossing zal zijn voor het verlies van 'natuurlijke' broedplaatsen door sloop, renovatie of onderhoud. De kosten (ook per nestkast) zijn erg hoog, de bezetting is (en blijft waarschijnlijk) erg laag en is nog vrij onvoorspelbaar.

Er zijn vier aspecten te benoemen die de bezettingskans wat groter lijken te maken:

- locatie dichtbij bestaande broedkolonies

- lokgeluiden afspelen

- weinig andere vacante broedplaatsen in de buurt

- aanwezigheid van daklozen door sloop of renovatie

 

In het decembernummer van het gierzwaluwenbulletin van vereniging Gierzwaluwbescherming Nederland, GBN, nr. 2019-2 , p. 8-11, is een artikel over gierzwaluwtillen gepubliceerd. Zie gierzwaluwtillenpagina van GBN  of te downloaden als .pdf: Gierzwaluwtillen 2012-2019. Hieronder staat de actuele stand van zaken.

 

Gierzwaluwtillen in Nederland

 

Bezetting

Genoemd is het door de beheerder of eigenaar vastgestelde aantal bezette nestkasten. Niet altijd gaat het dan ook om (succesvolle) broedgevallen. Er kunnen kasten bezet zijn waar (nog) niet gebroed wordt, broedpogingen kunnen mislukken en een bezette kast kan weer verlaten worden zonder te broeden. Details staan verderop deze pagina bij de omschrijving van de tillen.

Gegevens graag naar jaaplangenbach - at - ziggo.nl, 06 3849 7474.

 

  Plaats

Start

jjjj-mm

Aantal

kasten

1e jaar broedgeval Bezette kasten
2017 2018 2019 2020
22 > Didam-Kinderboerderij 2020 - 4 60 - nvt nvt nvt -
21 > Didam-Begoniastr. 2020 - 4 60 - nvt nvt nvt -
20 > Didam-Goudsbloemstr. 2020 - 4 60 - nvt nvt nvt -
19 Den Helder-De Schooten 2020 - 4 8 - nvt nvt nvt -
18 > Puttershoek 2019 - 6 45 - nvt nvt nvt 4
17 Joure-Penninga's molen 2019 - 2 48 - nvt nvt - 3
16 Joure-Wyldehoarne 2019 - 2 48 - nvt nvt - 2
15 > Zutphen-Z * 2018 - 4 12 2019 nvt - 1 1
14 > Zutphen-N * 2018 - 4 12 2019 nvt - 2 3
13 > Hallum * 2018 - 3 85 2019 nvt - 2 -
12 Oud-Alblas 2018 - 2 44 - nvt - - -
11 IJlst 2017 - 5 36 2018 nvt 1 2 3
10 Waddinxveen 2017 - 5 14 - nvt - - -
9 Neede 2017 - 4 48 2018 - 1 1 3
8 Leiden 2017 - 3 30 - - - - -
7 > Groningen, RU * 2016 - 11 20          
6 Amersfoort 2015 - 6 15 - - - - -
5 > Mijnsheerenland-Z 2015 - 4 40 - - - - -
4 > Mijnsheerenland-N 2015 - 4 40 2017 1 - - -
3 > Sambeek * 2015 - 3 13 - - - - -
2 Moergestel * 2013 - 5 45 - - - - -
1 Den Helder-1 2012 - 7 16 2017 ** 2 2 5 5 #
    Totaal 799   3 4 13 24

 

>  = voorziening in kader van ontheffing FF, Wnb, gedragscode, keurmerk of SMP.

*  = "faunatoren"; ook ruimtes voor andere vogels, vleermuizen, insecten etc.

**  = mogelijk eerder

#    = mijn schatting. Mogelijk meer. Bij twee kasten invliegers gezien, te weinig gecontroleerd.

- = nee of nul

Rood = onvoldoende langdurig of efficiënt gecontroleerd

niets ingevuld = onbekend

 

Opmerkingen broedseizoen 2020

8  = Leiden, lokgeluid en kastopeningen door halsbandparkieten beschadigd/vergroot.

9 = Neede, veel rondvliegers en aanhakers. Zeker 1 succesvol broedgeval in zelfde kast als vorig jaar (jongen in opening gezien). Kasten nog niet intern gecontroleerd.

11 = IJlst, camerabewaking. 6 jongen in 3 kasten; 2 dood, 4 uitgevlogen.

13 = Hallum. Nestcontrole op 24-9. Alleen nesten van huismus (2) en winterkoning (1), geen sporen van gierzwaluwbroedsels of uitwerpselen van vleermuizen.

14-15 = Zutphen, invliegers op 28-5. Mogelijk meer bezet en mogelijk vier of zelfs meer broedgevallen, gezien waarnemingen in eerder jaren en slechts 1 waarnemingsavond.

16-17 = Joure. Lokgeluiden in '19 en '20. Alleen invliegers in 2020, waarschijnlijk slapers.

18 = Puttershoek, op basis van invliegers, zeker 1 succesvol broedgeval (jongen gehoord).

20, 21, 22 = Didam, volgens diverse buren geen gierzwaluwen in de buurt geweest.

 

Opmerkingen seizoen 2019

14-15 = Zutphen, broedgevallen op basis van (in)vlieggedrag geschat, monitoring SAB

13 = Hallum, 5 jongen in twee nesten, maar dood aangetroffen

11 = IJlst, camerabewaking. '18: 2 eitjes uitgeworpen. '19: 2+2 uitgevlogen jongen

9 = Neede, monitoring door interne kastcontrole (poepjes, nest) en invlieggedrag

4 = Mijnsheerenland-2017, op basis van 1 invlieger op 2 avonden

1 = Den Helder, geen controle in '15-'16. In '14 slaperspaar. Aantal '19 geschat op basis van elf avonden waarneming invlieggedrag.

 

Bezetting van andere typen kunstnesten

2020:  64 van 886 nestkasten (7%) bezet in gemeente Utrecht

 

Monitoring

Vlieggedrag van gierzwaluwen bij broedkolonies is zonder enige kennis lastig te duiden. Op de pagina 'Nesten zoeken' staat in de hoofdstukken 7 (aanwijzingen voor bezet nest) en 8 (broedgevalbewijs)  beschreven hoe de bezetting van kunstnesten op verschillende manieren kan worden gecontroleerd en broedgevallen worden aangetoond.

 

Overwegingen

De gerealiseerde tillen zijn, met 4.000 - 12.000 Euro en ca. 230 Euro gemiddeld per nestkast voor de gierzwaluwtillen, prijzig te noemen.  De meer gecompliceerde faunatoren in Hallum kostte 25.000 Euro en die in Moergestel 17.000 Euro, excl. 1.600 vrijwilligersuren. Voor de broedvogelstand zal het weinig uitmaken maar een til kan wel aandacht voor de soort in de buurt opleveren, vooral als er jongen worden grootgebracht ! In een enkel geval zou een til een oplossing kunnen zijn om aan de vereisten in de Wet natuurbescherming te kunnen voldoen. De bezetting is echter vooralsnog onvoorspelbaar en er zijn sterke aanwijzingen dat het percentage bezette kasten per til of toren erg laag blijft. Reken u niet rijk !

 

Voor de zelfbouwer is een gierzwaluwtil een "uitdaging"; hij/zij moet van vele markten thuis zijn, het is ingewikkeld en tijdrovend. Reken op 2-3 jaar van idee tot plaatsing. Informeer bij eigenaren / beheerders / bouwers en bekijk voorbeelden op locaties met bezette nesten.

 

Goedkoper en kansrijker maatregelen

Er zijn betere en vooral veel goedkoper oplossingen voor kunstnesten voorhanden met ook meer kans op succes. Schrijver dezes adviseert daarom met klem om vooral eerst die te verkennen:

- Bijplaatsen van kunstnesten (nestkasten, neststenen) in bestaande kolonies.

- Neststenen plaatsen in geschikte gevels bij nieuwbouw en verbouw

- Lokgeluiden installeren bij bestaande, maar nog niet bezette kunstnesten.

Meer over Kunstnesten.

 

Maar als het dan toch een til moet worden:

 

Constructie

Er is geen keurmerk, certificering, bouwvoorschrift of handleiding voor ontwerp en bouw.  Zeker voor grotere tillen, in de bebouwde kom, zal vanwege de omgevingsvergunning een sterkteberekening vereist zijn.

- Niet combineren met nest- of verblijfruimtes voor andere soorten vogels of vleermuizen, maar uitsluitend voor gierzwaluwen bestemmen.

- Maak de til niet te groot, 12 kasten is ruim voldoende.

- Gebruik geen kantelmast i.v.m. onbereikbaarheid voor reparaties  tijdens het broedseizoen (lokgeluid, camera's) en beschadiging van nesten bij het neerhalen voor inspectie van kastinhoud na het broedseizoen. Maak de kasten van binnenuit controleerbaar.

- Denk verder aan bescherming tegen weer, wind en zonbestraling, onderhoud, bereikbaarheid, kastinspectie, houtkwaliteit, vandalisme en andere flora en fauna die de gierzwaluw kan verstoren.

- Paalhoogte van 4 meter; hoger is niet nodig bij vrije ruimte rondom

- Lokgeluiden met stroomvoorziening

- Vereisten volgens Kennisdocument gierzwaluw

Van diverse tillen zijn bouwtekeningen beschikbaar.

 

Er zijn ook leveranciers / fabrikanten / ontwerpers zoals anteagroup.nl , birdhousing.eu , faunaprojecten.nl , miecon.nl ,  reidar.nl , traasfaunatorens.nl en menthol.pl .

 

Locatie

Plaats de til niet in het buitengebied maar binnen de bebouwde kom van dorp of stad en dichtbij bestaande kolonies waar dakloos geworden broedvogels, starters zonder nest, of broedvogels met een nest aanwezig zijn. Denk aan een parkeerplaats, speeltuin of kerkplein. Let op doorgaande bomengroei nabij de til, vrije in- en uitvliegruimte rondom en mogelijke bezwaren van omwonenden (lokgeluid).

 

 

De tillendetails

 

20, 21 en 22. Didam

 

Woningbouwvereniging Plavei plant vanaf 3e kwartaal 2020 t/m 4e kwartaal 2021 grootschalige woningsloop (73) en renovatie (136) in de Bloemenbuurt van Didam. Er zijn in het plangebied 84 nestplaatsen gierzwaluw aangetroffen (nagenoeg allemaal achter kantpannen van kopgevels) waarvan 34 in te slopen en 51 in te renoveren woningen. Ter 'compensatie' worden totaal 711 tijdelijke en permanente nestkasten/neststenen gerealiseerd, waaronder drie tijdelijke tillen met elk 60 kasten.

De til bij de kinderboerderij

 

Begin april '20 werden de drie tillen geplaatst en 15 opbouwkasten op een kopgevel. Dat zijn  tijdelijke  voorzieningen, maximaal zeven jaar, in afwachting van bezetting van 456 permanente kasten/neststenen bij renovatiewoningen en nieuwbouw. Het plan is om de tillen geleidelijk ongeschikt te maken als de definitieve kasten in gebruik worden genomen (als ze bezet zijn, is daar dan ook weer een ontheffing voor nodig?).

 

De til in de Goudsbloemstraat staat tussen twee hele hoge bomen met veel kauwenkabaal.

 

De tillen zijn  volstrekt overbodig en hinderlijk voor de gierzwaluw: als ze al bezet raken moeten de broedpaartjes nog een keer verkassen. Zelfs met de geplande lokgeluiden lijkt het echter erg onwaarschijnlijk dat ze benut gaan worden, zeker niet in 2020 als alle 'natuurlijke' nesten nog beschikbaar zijn. Als de permanente kasten op de juiste locaties komen (dichtbij huidige broedplaatsen in groepen op kopgevels van te renoveren woningen) zullen die snel bezet raken en alle daklozen kunnen opvangen (daklozen en niet-broeders kennen alle broedplaatsen in de wijk en vliegen er dagelijks langs).

 

De til in de Begoniastraat

 

Monitoring van bezetting vindt plaats in 2022, 2024 en 2026.  Dit alles volgens het ontwerpbesluit ontheffing Wnb van 3 juli 2020. Wie er problemen mee heeft kon t/m 21 augustus een zienswijze indienen bij de provincie Gelderland. Ik diende er als enige eentje in.  Op 15 september werd het definitieve besluit gepubliceerd. Hoewel mijn zienswijze niet ontvankelijk werd verklaard (geen belanghebbende wegens te grote afstand tot het project) werd toch het belangrijkste punt (tijdig beschikbaar komen van permanente neststenen in de kopgevels met nesten) met een aanpassing gehonoreerd. Er zijn 50 nestmogelijkheden in de gerenoveerde woningen toegevoegd in de vorm van invlieggaten in het dakoverstek van de kopgevels, beschikbaar op 15 april 2021. Het aantal neststenen blijft echter beperkt tot zes per gevel.  De kans dat de neststenen gevonden en benut worden is groot omdat ze pal naast de verdwenen nestplekken komen en de tillen zijn dus nog meer dan eerst overbodig.

De monitoring van de tillen is in verband met het tijdelijk karakter nader gespecificeerd. Om te voorkomen dat bezette nestruimtes onklaar worden gemaakt, zal met 'boomcamera's' (zoals gebruikt voor vleermuizen) de inhoud van de nestruimten op bezetting worden gecontroleerd.

 

Op 30-8-20 heb ik de drie tillenlocaties bekeken. Diverse omwonende vertelden in koor dat er dit jaar geen gierzwaluw bij de drie tillen is geweest, maar dat sluit interesse of bezetting niet uit, want daarvoor is systematische monitoring nodig.

 

- ontwerpbesluit ontheffing Wnb, 3-7-2020

- besluit ontheffing Wnb. 15-9-2020 (reactie op de zienswijze p. 15-17)

- zienswijze Jaap Langenbach, 21-8-2020

- filmpje op Youtube met ecoloog en tillenbouwer

- filmpje van de installatie door leverancier Faunaprojecten.

- info over de lokgeluideninstallatie

 

19. Den Helder-2

De tweede til van Den Helder (de eerste dateert van 2012, zie nr. 1) is op 30 april 2020 in een plantsoen in de wijk De Schooten aan de Folkert Lambertsstraat geplaatst. Ook deze staat, net als de eerste, op een kantelbare mast, nu van 7,6 meter. Sinds 12 juni wordt er lokgeluid gedraaid. Zie artikel van initiatiefnemer Fred van Vliet in lokaal Groen Links.

 

18. Puttershoek

In juni 2019 is in Puttershoek  (sinds 1-1-2019 gemeente Hoeksche Waard , voorheen Binnenmaas) op 50 meter van een te slopen pand met vijf broedparen een til voor gierzwaluwen gerealiseerd nabij geplande nieuwbouwwoningen in project De Posthoorn.

 

 

De til met 45 kasten bij de te slopen panden. Aan de andere kant van de Molendijk staat een kleinere til bij project Waterberg, bedoeld voor huismussen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Er is voor een til gekozen omdat er in de nabijheid van het te slopen broedpand (aan de dorpsrand) geen gebouwen aanwezig zijn voor tijdelijke kasten en omdat de planinvulling van de nieuwbouw nog niet bekend is. Met een til wordt voorkomen dat de gierzwaluwen twee maal moeten verkassen. In de ontheffingsvoorschriften staat o.a. dat er vanaf 2020 lokgeluiden moeten worden afgespeeld en dat hiermee gestopt moet worden zodra binnen 60 meter van de til een broedgeval wordt geconstateerd. In de nieuwbouw  moeten ook vijf neststenen of nestkasten worden aangebracht.

De til moet drie jaar worden gemonitord op effectiviteit. Gezien het sterk afwijkende karakter van de nieuwe nestgelegenheid in de til en de late plaatsing in het seizoen (15-6-2019) is het zeer onwaarschijnlijk dat er in 2019 al is gebroed maar er is nog geen monitoringsverslag bekend. In 2020 bleken minstens vier kasten bezet, waarvan een broedgeval (piepende jongen gehoord na invliegen van een adult). Rond de til gieren groepjes van maximaal negen gierzwaluwen.

 

- Locatie in Google-maps

- Bericht over plaatsing AD 15-6-2019

- Onderzoek flora en fauna 15-11-'18

- Ontheffing Wnb

 

 

16 en 17. Joure

 

In februari 2019 zijn twee tillen met elk 48 nestruimtes in een parkje in Joure geplaatst (wijk Wyldehoarne) en bij Penninga's molen.

In 2019 en 2020 is bij beide tillen lokgeluid afgespeeld. In 2019 is er geen belangstelleing gezien maar in 2020 werden er invliegers gezien bij totaal vijf kasten. Het lijkt vooralsnog om slapers te gaan die mogelijk volgend jaar terug komen om voor het eerst te broeden.

- bouw bijna klaar, foto's op Facebook

 

 

De gierzwaluwtil in Wyldehoarne

 

 

 

 

 

 

 

 

Bij de goed bezette huiszwaluwtil in Joure werden in juli 2020 ook verkennende  gierzwaluwen gezien, zie filmpje op facebook . Maar van invliegen was geen sprake.

 

 

14. en 15. Zutphen, noord en zuid

 

In april 2018 zijn op de locatie van een in najaar 2017 gesloopt pand met broedplaatsen (Hermesweg 2) door de gemeente twee tillen met elk 12 kasten geplaatst.

 

 

De twee tillen met elk 12 kasten in Zutphen. Klik voor vergroting (en dan nog een keer voor erg groot). Je ziet dan de niet zo fraaie invliegopeningen. Ook de kleinere openingen van de huismuskasten zijn dan te zien. Een ovale opening is beter voor de gierzwaluw (ideale afmeting 28 x 70 mm). Bij 28 mm kan de spreeuw er niet of moeilijk in. De randen lijken scherp (vleugelbeschadiging), niet afgerond.

 

Bij beide tillen werd alleen in 2018 lokgeluid afgespeeld. Monitoring door middel van waarnemingen van (in)vlieggedrag. Sinds mei 2018 worden er bij beide tillen langs- en invliegende gierzwaluwen gezien. In 2018 en 2019 werd  in de zuidelijke til een enkele invliegende gierzwaluw gezien (2018 voor zonsondergang), in 2020 twee maal op de enige waarnemingsavond. In de noordelijke til invliegers in 2019 op drie verschillende plaatsen en in 2020 wederom in die drie kasten.

 

In 2019 dus mogelijk een broedgeval op zuid en twee op noord.

In 2020 totaal minstens vier kasten bezet en waarschijnlijk broedgeval op zuid en vrij zeker twee, mogelijk drie op noord, mede gezien de waarnemingen in eerder jaren en de nogal vroege en enige waarnemingsavond van 28 mei 2020.

In beide tillen zitten ook kasten ten behoeve van huismussen waarvan een aantal sinds 2018 werd benut. In 2020 totaal 9 huismusnesten.

 

- locaties in Google maps

- gemeentelijke ontheffing F&F mei 2018

- Verleende (verlengde) ontheffing Wnb

 

 

 

13. Hallum

Langs de rondweg bij Hallum (Fr.) is in 2017 voor een bedrag van ca. € 25.000,-incl. btw een grote til (faunatoren) voor huiszwaluwen en gierzwaluwen op palen van vijf meter en een tophoogte van 8 meter gebouwd. De omgevingsvergunning is voor vijf jaar  (project is strijdig met bestemmingsplan) maar er wordt voor een definitieve voorziening gezorgd. De Fûgelwacht Hallum e.o. doet het beheer en de monitoring.

 

De til werd als oplossing voorgesteld door de gemeente vanwege de sloop van 14 woningen ten behoeve van de uitbreiding van het bedrijventerrein aan de Doniaweg waar volgens verricht flora- en faunaonderzoek  o.a. 17 gierzwaluwbroedplaatsen zaten. De sloop werd in maart 2017 afgebroken tot eind juli omdat er inderdaad nesten van o.a. de gierzwaluw werden aangetroffen. De til kwam (vertraagd) na de zomer van 2017 gereed met 85 nestkasten voor de gierzwaluw en 44 voor de huiszwaluw.

 

Er is een lokgeluiden installatie aanwezig maar onduidelijk is of deze (goed) heeft gewerkt. Vlak na de opening in juli 2018 ontstond er schade / predatie door een specht, ook aan twee nestkastopeningen waarin een gierzwaluwnest werd gevonden, mogelijk van slapers. Men vermoedt dat er in 2018 (nog) niet werd gebroed. Er zijn metalen plaatjes rond de invliegopeningen geplaatst.

 

Bij de kasteninspectie op 23 augustus 2019 ("lastig, maar het lukte met een ladder op een kar") werden aan de zuidoostzijde van de til twee nesten met 2 respectievelijk 3 dode, uitgedroogde gierzwaluwen gevonden. De hittegolf van eind juni zou de doodsoorzaak geweest kunnen zijn. De nestkasten zijn van multiplex. Een winterkoning en drie huismussen hadden wel een geslaagd broedsel. De verdreven huiszwaluwen van de gesloopte woningen hebben zich bij andere woningen gevestigd. Bij de nestcontrole op 24-9-'20 werden geen sporen van gierzwaluwbroedsels aangetroffen, ook geen uitwerpselen van vleermuizen. Wel twee nesten van een 'mus' en eentje van waarschijnlijk een winterkoning.

 

- Locatie in Google-maps (de boom is weg)

- Ontheffing-Wnb-30-6-2017.pdf

- Beheer door Vogelwacht Hallum-Marrum

- Persbericht juli 2018 over opening

- Bericht over de woningsloop op Facebook

- Schade door een specht

 

 

12. Oud Alblas

 

 

In februari 2018 is in Oud-Alblas aan de oostzijde van het dorp, op ca. 500 meter van de dorpsrand, een til met 44 nestruimtes in gebruik genomen. Zelfbouw en geplaatst op een mast van 7 meter op het erf van bouwer Aart van der Wal. De tophoogte is 9 meter. Er staat ook een huiszwaluwtil. Er worden lokgeluiden afgespeeld en er vliegen gierzwaluwen regelmatig dichtbij de til, duidelijk afgaand op het lokgeluid. Maar aanhaken of invliegen was er, ook in 2020, nog niet bij.

 

- locatie in Google maps, Oosteinde 45

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11. IJlst

Op 27 mei 2017 werd in IJlst, nabij de Jurjen Hoomanstraat 9 in het centrum bij een kleine parkeerplaats, door Chris de Jong het negende gierzwaluwhotel van Nederland officieel in gebruik genomen. De til heeft in drie etages 36 nestplaatsen en vier on-line webcamera´s.

 

In 2011 raakten door sloop van enige panden broedplaatsen verloren. In 2012 maakte Chris de Jong drie nestkasten bij zijn huis die al snel bezet raakten. In april 2016 begon hij met de bouw van de til. Na de sloop van de gemeentegebouwen werd ook een parkeerplaatsje gerealiseerd en daar staat nu de til. De bouwvergunning kostte € 800,- en de totale kosten van ruim 5.000 Euro werden o.a. gefinancierd door subsidies van de gemeente en de BFVW. Veel werd in eigen beheer uitgevoerd met vrijwilligers.  Er is een lokgeluideninstallatie aanwezig en camera´s laten online zien wat er in vier nestkasten gebeurt. Er is een website, een facebookpagina, zonnecellen en een infopaneel.

De locatie blijkt zeer kansrijk met flink wat broedplaatsen in de buurt. In 2017 was er nog geen bezetting maar in 2018 werd eind mei al bij een stuk of vier  kasten aangehaakt en ingevlogen Op 3 juni werd een eerste bezette kast gezien met twee eitjes, maar daar kwam waarschijnlijk een indringer die de eitjes eruit gooide.

In 2019 waren er al snel twee cameranesten bezet met een paartje dat elk twee jongen groot bracht. In een ander cameranest heeft  een spreeuw een nest met jongen gehad. Bij 3-4 kasten is een begin van nestbouw gezien en voor 2020 wordt dus uitbreiding van het broedbestand verwacht. Rond 15 mei 2020 waren er twee paartjes aanwezig, eentje met twee eitjes. Daar kwam nog een vrij laat broedpaar bij met twee jongen, eentje ging dood en de ander vliegt rond 10 augustus uit. De ander twee paartjes produceerden resp. 3 (eentje ging dood) en 2 jongen, dus totaal vijf uitgevlogen jongen in drie broedsels. Bij de andere kasten worden wel diverse invliegers gezien maar nog geen broedgevallen.

 

Dichtbij in de buurt hangen nog een 15-tal losse nestkasten waarvan er in 2019 zeven bezet waren met jongen. Chris controleert in de 1e-/2e week van juli deze kasten als de jongen vrij groot zijn. De kasten in de til werden in 2020 twee maal gecontroleerd als de oudervogels net weg zijn en worden schoongemaakt na afloop van het seizoen. Meer over verstoring en andere monitormethoden.

 

- Website gierzwaluwtil IJlst

- Overzicht vier camerabeelden

- Art. 16-5-2017 in Leeuwarder Courant

- Locatie in Google-Street-view

 

 

10. Waddinxveen

Dit gierzwaluwhotel staat in de nieuwbouwwijk Park Triangel van Waddinxveen en is in mei 2017 in gebruik genomen. De onderkant van de til met 14 kasten staat op een kantelbare mast van 7 meter. Het geheel is van red cedar gemaakt met een zinken dak waarin voor de afvoer van warmte een schoorsteentje in de top zit.

 

 

Er zijn geen bestaande nesten in de buurt (die zitten op ca. 1 km) maar begin mei 2017 vlogen er diverse vogels bij de til langs, waarschijnlijk fouragerend bij waterpartijen. Er was een lokgeluideninstallatie in bedrijf maar die werkte na storing in 2019 niet meer. Tot en met 2020 nog geen bezetting, ook niet door andere vogelsoorten.

Het geheel heeft ruim 4.000 Euro gekost. Daarvan werd 1.300 Euro voor de til met lokgeluiden door het wijkplatform betaald en 2.800 voor de paal met fundering door de projectontwikkelaar. Er is een bouwtekening beschikbaar bij de initiatiefnemers Mariëtte en Rinus Coppens op rinus.coppens ad me.com .

 

- Locatie in Google-Maps

 

 

 

 

 

 

 

9. Neede

In  mei 2015 is in Neede (Gld.) in opdracht van de gemeente Berkelland een gierzwaluwtil met een tophoogte van ca. 7,5 meter en 48 nestkasten aan de Kostersteeg geïnstalleerd. In april 2017 is de til na klachten van buren over het lokgeluid verplaatst naar de Oudestraat t.o. de Grote Kerk.

 

Foto uit Google-streetview met wat vertekend beeld (lijkt te laag)

 

 

Op de nieuwe locatie is geen lokgeluid meer afgespeeld. In 2017 is gezien dat gierzwaluwen ca. 20 nestkasten hebben bezocht (binnen geweest voor langere tijd)  maar na afloop van het seizoen zijn geen nestjes gevonden. In 2018 werd het eerste broedgeval geconstateerd. In 2019 was er in dezelfde kast wederom een broedgeval (nestje gebouwd, poepjes gevonden en invlieggedrag was afdoende bewijs). In een 20-tal kasten werden weer invliegers en slapers geconstateerd; nu ook in de kasten die aan de achterkant eerst van plexiglas waren voorzien, en nu verduisterd zijn. Er werden 30 - 100 poepjes in 30 kasten gevonden, maar geen begin van nestbouw. Niet alleen jongen maar ook slapers poepen dus in de kast, zonder op te ruimen ! Dat is bij mijn weten nog niet eerder vastgesteld.

In 2020 werden bij drie kasten invliegers gezien, waaronder in de bezette kast van vorig jaar. In de kast met het broedgeval van vorig jaar werden jongen in de opening gezien. De kasten werden wegens Corona nog niet intern gecontroleerd.

Geert Heetebrij heeft met zijn gierzwaluwwerkgroep de afgelopen 15 jaar gezorgd voor heel veel nestkastprojecten en vermoedt dat daardoor de til niet snel verder bezet zal raken. Ook op 'natuurlijke' plaatsen zijn nog volop broedplaatsen beschikbaar omdat vooral werd gewerkt aan behoud van zoveel mogelijk natuurlijke broedplaatsen.

 

- Locatie Oudestraat t.o. kerk in Google-streetview

- Video met inkijk in kasten bij opening 2015 op oude locatie aan Kostersteeg

- Filmpjes met Geert Heetebrij over zijn vele kunstnestprojecten sinds 2005 in Neede e.o.

- Website gierzwaluwwerkgroep Berkelland

 

 

 

8. Leiden

In 2013 ontstond het idee al en een jaar later werd uit drie ontwerpen de constructie gekozen die door plaatselijke aannemers voor ca. € 12.000 werd gebouwd . Op 10 maart 2017 werd de til met dertig nestkasten op een paal van 8 meter in het Marepark door de wethouder in gebruik genomen. Er is een lokgeluideninstallatie ingebouwd die eind juli 2018 in werking kwam. Vanwege buren niet zo luid. Op ca. 150 meter bevinden zich 'natuurlijke' broedplaatsen aan de Hansenstraat. Er is tot nu toe alleen een paar keer een broedgeval van een koolmees gesignaleerd. Halsbandparkieten hebben ook belangstelling en 'knaagden' aan openingen en maakten in 2020 al in het voorjaar de lokgeluidenset onklaar. Wordt voor 2021 hersteld. 

 

- Persbericht over opening op sleutelstad.nl

- Locatie Marepark  in Google-Streetview

 

 

7. Groningen, RU

 

Bij het Zernikecomplex van de RU Groningen is eind 2016 een faunatoren gebouwd met 20 nestkasten voor de gierzwaluw, 20 nestkasten voor huismussen en verblijfplaatsen voor diverse soorten vleermuizen en insecten. De toren is een uitwerking van bouwvoorschriften voor duurzame nieuwbouw volgens het  BREEAM certificaat. Het gebouw van de Energy Academy Europe is het duurzaamste onderwijsgebouw van NL. Over benutting is nog niets bekend.

 

- projectinfo van ontwerper Anteagroup

 

 

6. Amersfoort

In Amersfoort is in juni 2015 voor ruim € 4.000,- een gierzwaluwhotel met 15 kasten op een kantelmast van 8 meter in een stadsparkje gereed gekomen. Het is een aanvulling op de vele honderden neststenen en nestkasten die al door de plaatselijke werkgroep in Amersfoort zijn geplaatst.

In '16 en '17 is lokgeluid afgespeeld, van 10-11 en van 20.00 - 21.30. Daarna niet meer door nog niet verholpen storing (apparatuur in lastig neer te halen kantelmast). Nog geen gierzwaluwen gesignaleerd t/m 2020, wel huismussen en spreeuwen (2 huismus in 2020 maar geen spreeuwen). Twee bomen nabij zijn inmiddels net zo hoog als de til en hinderen mogelijk op korte termijn het invliegen. Er wordt over  kapmogelijkheden nagedacht. Bouwtekening beschikbaar.

 

Filmpje, 5 min over gierzwaluwen, de tilbouw en de opening

-  Locatie in Google-maps, in parkje t.o. Flevostraat 12

 - Art. GBN-bulletin, 2015-2 p.12

-  Art. op Action for Swifts (E)

 

 

4. en 5. Mijnsheerenland

Op 17 april 2015 zijn t.h.v. de Raadhuislaan 8 nabij het nieuw aangelegde Beatrixplein in Mijnsheerenland (sinds 1-1-2019 gemeente Hoeksche Waard, daarvoor Binnenmaas) in opdracht van de gemeente twee gierzwaluwtillen geplaatst op de definitieve locatie. Eerder stonden ze tijdelijk vanaf april 2014 op ca. 100 meter daar vandaan. Elke til heeft 40 houtbetonnen neststenen. Ze moeten dienen als vervangende broedruimte voor het verlies van 18 broedplaatsen in gesloopte woningen bij de sanering en nieuwbouw van het dorpscentrum. Omdat het realiseren van 80 nestkasten niet haalbaar werd geacht, is door de ecoloog van dienst geadviseerd twee tillen met 80 nestkasten te realiseren. De twee tillen kostten samen ca. € 18.000 incl. btw. Bovendien werden 18 tijdelijke nestkasten geplaatst. Alleen bij de zuidelijke til wordt logeluid afgedraaid.

 

 

De twee tillen van Mijnsheerenland. Achteraan de noordelijke. Foto Zita / Eduard, Mijnsheerenland.

 

Het is onduidelijk of het lokgeluid altijd gewerkt heeft na storing in 2015. In 2018 is het geluid wel een tijdje gehoord maar niet in 2019 volgens plaatselijke waarnemers.

In 2017 zijn bij monitoring (1 jaar voorgeschreven in ontheffing) op een avond op drie plaatsen invliegers gezien in de zuidertil. In de noordertil werd op twee avonden een invlieger genoteerd in dezelfde kast en wordt gesteld dat het om een broedgeval gaat. In 2018 is door omwonenden een keer een invliegende gierzwaluw gezien die even binnen bleef. Maar men denkt dat de broedparen van de gesloopte panden zijn uitgeweken naar natuurlijke nesten in de buurt. Er is nog genoeg ruimte achter vooral kantpannen. In 2019 is er weinig activiteit bij de tillen waargenomen en wordt geconcludeerd dat er geen broedgevallen waren, ook niet in 36 nestkasten. Daarvan hangen er overigens 18 (ook veel te veel en te dicht op elkaar) op een foute plek, in een binnenhoek van een gebouw, zie fotootje en locatie in Google-street-view.

 

 

 

- Ecologisch onderzoek door Laneco, oktober 2013

- Ontheffing Wnb 11-11-2014.pdf

- Art. GBN-bulletin, november 2018-2, p. 11

- Artikel in AD - 13-5-2018

- Locatie in Google-Maps, Beatrixplein in aanbouw (mei 2016)

 

 

3. Sambeek

In april 2015 is in Sambeek, in opdracht van de gemeente Boxmeer, in het park nabij het verbouwde Sint Catharinaklooster (waar gierzwaluwen broedden) aan de Torenstraat een faunatoren gebouwd met 110 nest- en verblijfruimtes voor vleermuizen, huiszwaluwen, uilen, insecten en gierzwaluwen. De nokhoogte is 9 meter. Op de foto de noordgevel met o.a. 11 gierzwaluwneststenen (2 inbouw op oost) en op de achtergrond het klooster. De vleermuisvoorzieningen zijn aangebracht in het kader van een ontheffing Flora- en Faunawet wegens het verlies van verblijfplaatsen in het inmiddels gesloopte klooster. Van 2016 (1 dwergvleermuis zien uitvliegen) t/m 2019 wordt er op vleermuizen gemonitord, niet op de andere soorten, maar "en passant" is bij de vleermuismonitoring  t/m 2020 geen gierzwaluwactiviteit opgemerkt. De faunatoren als geheel past bij de voorzieningen in een groter gebied bij het opstellen van een soortenmanagentmentplan (SMP), waar de gemeente aan werkt.

 

Projectinfo en filmpje bij neststenenleverancier Vivara

-  Locatie in Google maps

 

 

 

2. Moergestel

In 2011 was er al een vergevorderd plan en in 2013 heeft vogelwerkgroep IVN-Oisterwijk een zeer grote (tiphoogte 10 m. !) "biodiverstiteitstoren" gerealiseerd aan de rand van het dorp langs de rondweg. Er zijn verschillende typen broed- en verblijfruimtes voor gierzwaluwen (nestkasten met huifjesingang), huiszwaluwen, vleermuizen en insecten ingebouwd. Er is een waterpartij, leem voor de huiszwaluwen, een bloemenweide, een insectenhotel en een infopaneel. De bouw kostte ca. 17.000 Euro, ca. 1.600 vrijwilligersuren en vele bijdragen in nature van personen en bedrijven. De gemeente is nu eigenaar.

Sinds de ingebruikname werden elk jaar lokgeluiden afgedraaid t/m 2018, ook van huiszwaluwen.

Er zijn t/m 2020 geen broedgevallen van de gierzwaluw gesignaleerd, wel van andere vogels, vleermuizen, koolmees en insecten. Benutting wordt vastgesteld door kastinspectie na het broedseizoen. Voor 2020 moet dat nog gebeuren (in het voorjaar bij onderhoud) maar tijdens het seizoen is bij waarnemingen geen gierzwaluwactiviteit gezien. Vanaf 100 m. van de locatie zijn er 'natuurlijke' broedplaatsen van de gierzwaluw aan Den Duyp.

 

- Locatie in Google-streetview aan Akkerweg

- Vogelwerkgroep IVN-Oisterwijk - gierzwaluwen

- Filmpjes van de bouw

 

 

1. Den Helder

In Den Helder heeft een lokale vogelwerkgroep in 2012 de eerste gierzwaluwtil van Nederland gerealiseerd. Hij staat op een kantelbare paal  van 10 meter met 16 broedruimtes. Kosten ca. 4.000 Euro en het nodige vrijwilligerswerk. Spreeuwen kwamen al snel om te nestelen en er werd al gauw belangstelling van gierzwaluwen gesignaleerd. In de nabijheid op ca. 60 meter afstand zitten twee kolonies van zeven, respectievelijk drie gierzwaluwnesten.

 

 

Foto 2012, de bomen zijn inmiddels erg hoog.

 

In 2013 zijn in mei en juni lokgeluiden afgespeeld en vrij snel werden de eerste  invliegende vogels gesignaleerd. Een paartje heeft een broedruimte bezet en gebruikt als slaapplaats maar nog niet gebroed. In 2014 werd twee weken geluid afgespeeld tot 21 juni (toen de batterij het begaf) en in dat jaar werden in ieder geval 5 slapersnesten gesignaleerd. In 2015 en 2016 wordt aangenomen dat er een of meerdere broedparen waren (gezien invlieggedrag daarvoor) maar er is nauwelijks gemonitord. In 2017 en 2018 waren er twee broedgevallen. Eind 2018 is de til voor groot onderhoud naar beneden gehaald. In 2019 werden acht spreeuwenbroedsels genoteerd en veel invliegende gierzwaluwen gezien. Het aantal broedgevallen wordt op basis van invlieggedrag op elf kijkdagen op vijf geschat. In 2020 slechts in twee kasten maar er werd onvoldoende gecontroleerd om alle invliegers te kunnen treffen. Gezien de waarnemingen in eerder jaren en de plaatstrouw van gierzwaluwen zullen er minstens vijf broedgevallen zijn geweest.

 

 

In 2019 werden er 'huisnummers' bij de ingangen geverfd. Handig voor de monitoring (waar ging ie naar binnnen?) en misschien ook voor de gierzwaluwen om de eigen stek te herkennen.

 

Bij het kantelen van de mast aan het eind van het seizoen gaat veel nestmateriaal 'op de kop' en is duiding van broeden, mede door veel spreeuwenbroedsels, lastig. Er wordt hogere windbelasting verwacht door de sloop van het hoge gebouw ter uitbreiding van het stadspark. Er is alvast een 'stormlijn' aan de mast gemaakt. De bomen zijn inmiddels erg hoog geworden maar er blijft genoeg ruimte voor de in- en uitvliegers.

In april 2020 is een tweede, kleinere til in woonwijk De Schooten geplaatst. Nog geen lokgeuiden maar wel langsvliegers gesignaleerd. Geen invliegers / bezetting.

 

- Locatie in Google-maps, noordrand stadspark t.o. Polderweg 22

- Vogelwerkgroep Den Helder

- Meer op Engels blog ' Action for Swifts"  

 

 

Erg aparte, tijdelijke 'boomtil' in Oostburg

 

In Oostburg, Zeeland, moest iets bedacht worden voor de sloop van 24 woningen met gierzwaluwnesten aan de Finlandstraat, eind 2014. Aan de rand van de wijk lag een weilandje bij een Kindcentrum. Daar werden 24 kasten in een kale boom gehangen en lokgeluiden bij toegepast, zie filmpje van net na de bouw. Eind 2016 werden deze kasten en nog zes aan twee kopgevels van de nieuwbouw gehangen. Er waren bouwtechnisch geen andere mogelijkheden (het is prefab met steenstrips en kasten onder de lage dakgoten kon ook niet).

 

30 kasten aan de nieuwbouw

 

De tijdelijke kasten zijn niet door gierzwaluwen benut.

Tijdelijke voorzieningen zijn nooit een oplossing. De kans dat gierzwaluwen een tijdelijke til benutten is erg klein (onbekend type nestplek) maar mocht er onverhoopt bezetting volgen dan mag de til niet meer verwijderd worden omdat nesten beschermd zijn. Ook tijdelijke nestkasten hebben geen zin. Of de kasten in de nieuwbouw benut worden is mij nog niet bekend. Zie ook artikel over dit project in Gierzwaluwenbulletin 2017-1 p. 12 . En dit bericht van de woningbouwcorporatie.

In geval van sloop en nieuwbouw is het zinvol om meer nestkasten, nog liever neststenen, bij bestaande bezette nestkastkolonies te hangen, ook als dat nogal ver uit de buurt is. Of anders bij bezette 'natuurlijke' nesten. Als die er ook niet zijn een geschikte gevel zoeken waar ze permanent kunnen zijn.

 

Gierzwaluwtillen buitenland

 

In 2007 werd in München voor ca. 20.000 Euro een til met 40 nestkasten gebouwd. Al in 2008 raakten na het afspelen van lokgeluiden 10 nestkamers 'bezet' en sindsdien werd er gebroed, in 2019 door ca. 5 paartjes. Het was de inspiratiebron voor de eerste Nederlandse til in Den Helder.

 

In Polen zijn veel tillen geplaatst, inmiddels zeker enige tientallen, waarvan ongeveer de helft bezet is, maar met niet meer dan 2-6 nesten per til. Andere vogelsoorten / flora en fauna lijken dit te verhinderen. De bezetting ligt wel wat hoger dan in Engeland. Onderzoeker Dick Newell denkt dat dit verklaard kan worden door een grotere dichtheid van het broedbestand, grootschaliger renovatie en meer na-isolatie van woningen met veel 'radeloze daklozen' als gevolg.

 

Poolse 'paaltil' (geen animatie, de gierzwaluwen zijn ook echt) met een tophoogte van 7,7 meter, leverbaar door architectenbureau www.menthol.pl .

 

 

 

 

In Engeland raakte de eerste til al een jaar na plaatsing dankzij lokgeluiden bezet in 2015, zie Trumpington Swift Tower. Maar van de 11 kasten waren er in 2018 nog steeds maar twee bezet met een broedend paartje.

 

De kleine, sobere Trumpington tower, met 11 kasten in Engeland.

 

De til in Cambridge (sinds 2011, met lokgeluiden, ca. 100 kasten) kreeg na drie jaar de eerste bezetting en had na zeven jaar in 2018 vier kasten "in gebruik", zie foto's en gegevens Cambridge .

Op zijn Engelse gierzwaluwblog meldt Dick Newell dat ongeveer de helft van alle tillen bezet is met een of meer broedparen, dat de bezetting vaak jaren in beslag neemt en dat het aantal bezette nesten per til laag blijft. Hij bekeek onze bezettingstabel hierboven en concludeert dat de Engelse resultaten nog wat minder zijn. Zijn advies is als dat van ons: probeer eerst en vooral alternatieve voorzieningen, zoals nestkasten en neststenen. Zie de links hieronder.

 

Succes met een 12-kasten til: 100% ! bezetting Crumlin Swift Tower

(Bericht van de eigenaar die deze tillen ook verkoopt. Volgens blogger Newell is de bezetting niet door derden bevestigd. Maar het verslag klinkt plausibel, camerabewaking. De til staat vlakbij een bestaande kolonie aan huis.

 

Bijzonder: Engelse til in groot park na drie jaar bezet met minstens vier nesten. Bekijk filmpje van de inspectie.

 

Bezette til in Denemarken

 

Tillen in Engeland, Schotland, Polen en Nederland

 

Foto's van tillen in U.K. / Europa: http://saveourswifts.co.uk/towers.htm 

(de "Tower in Europe" is de til uit 2007 in München)

 

Dick Newell: Are swift towers a good idea ?

 

Filmpje van invlieger in kleine til in Noord-Ierland

 

Inspectie van een "Jerzykowniki" til in een parkje van Zielonka bij Warschau

Helaas d.m.v. verstorende visuele kastinspectie, meten en ringen van jongen tijdens seizoen.

 

Video met aanhakende gierzwaluwen bij Poolse til. (ca. 3.000 Euro).

 

Historische gierzwaluwtorens in Italië

 

De Italiaan Mauro Ferri onderzocht historische kunstnestkolonies voor vogels die sinds de 13e eeuw vooral werden gebruikt voor het oogsten van de jongen voor consumptie, zoals mussen, spreeuwen en in Italië vooral van gierzwaluwen. Daartoe werden speciale "gierzwaluwtorens" gebouwd met soms wel honderden nestplaatsen. Dat was kennelijk zeer succesvol. Zie zijn publicaties met data en veel foto's:

-- Historische kunstnesten voor oogsten vogelvoedsel, 2018 p. 217-239 (E)

-- Presentatieslides van lezing 2018 over "gierzwaluwtorens sinds de middeleeuwen" (E)

 

 

 

 

 

 

Huiszwaluwtillen

 

Huis- en oeverzwaluwspecialist Hans Willemsen organiseerde, na het overlijden van Wilfried de Jong die het t/m 2015 deed, de monitoring van huiszwaluwtillen sinds 2016 in samenwerking met Vogelbescherming Nederland. 

De samenstellers vragen zich af wat het nut is van de kostbare tillen (in 2015 gemiddelde investering van € 3.700 Euro per bezet nest), mede gezien het feit dat nog steeds niet echt duidelijk is welke factoren van invloed zijn op de (lage) bezetting. Alleen het verloren gaan van bestaande nestgelegenheid in de omgeving had een significant positief effect op de bezetting. En waarschijnlijk gaat het op zandgrond wat beter dan op klei. De bouw van zo'n til bevordert wel de bekendheid van de soort in de buurt maar er wordt meer belang gehecht aan bescherming van bestaande nestgelegenheid en broedbiotoop en aan andere soorten kunstnesten.

 

In 2015 waren er van de 141 huiszwaluwtillen 21 bezet (15%) met 188 paartjes (gemiddeld 9 paartjes per bezette til). In 2018 waren er 204 huiszwaluwtillen beschikbaar en waren er 36 bezet (17%) met een of meer bewoonde nesten (aantal niet bekend).

 

- Huiszwaluwtillen 2016-2018.pdf

- Huiszwaluwtillen 2015.pdf

- Succesfactoren huiszwaluwtillen 2008-2015. Loes v.d. Bremer e.a., De Levende Natuur jan. 2019.

- Alles over de huiszwaluw bij Vogelbescherming.nl

 

 

Beschikbare en bezette huiszwaluwtillen 2009-2018

 

 

 

Andere faunatorens

Faunatorens zonder gierzwaluwvoorzieningen zijn o.a. gerealiseerd in Assen (2010, geclaimd als de 1e in NL; in 2019 heeft er een koolmees gebroed), Donkerbroek,  Hattem,  Nijkerk,  Oosterland,  Overschild,  Tricht,  Veenendaal (in 2017 en 2018 broedgeval torenvalk),  Venlo,  Vught,  Vught-Loyolapark en Zeewolde en een  Steenuilentoren in Almelo (2011).

 

Vleermuistorens

Er zijn al meer dan 50 vleermuistorens gerealiseerd. Hier een voorbeeld ter vervanging van kolonies in een te slopen/verbouwen kerk in Son. De bezetting blijkt in het algemeen niet best; verreweg de meeste staan leeg, veelal om dezelfde redenen als bij de gierzwaluwtillen: onkunde, onjuiste materialen of constructie, foute locatie e.d.. Maar er zijn uitzonderingen: bij Boekelo is een vleermuistoren bezet door vier soorten, zie kort filmpje op de locatie in het Teesinkbos. En Bureau Waardenburg ontdekte in 2020 een (vlgs W. waarschijnlijk unieke) kraamkolonie gewone dwergvleermuis in een "paalkast" bij Beek Ubbergen.

Bureau Waardenburg deed een eerste onderzoek (november 2012) naar de functionaliteit en effectiviteit van vleermuiskasten. Meer info op https://vleermuiskasten.nl/ .

 

++++++++++++++++++++++

 

Jaap Langenbach

jaaplangenbach@ziggo.nl

06 - 3849 7474

Kemperstraat 8

3601 WK Maarssen

https://twitter.com/ApusNL

  Begin pagina