Gierzwaluwbescherming

wet en praktijk

Inhoud - Nieuwspagina's - Contact

 

 

Houd de luchten levend !

 

Van de oorspronkelijke, natuurlijke soortenrijkdom is in Nederland nog maar 15 % over en de biodiversiteit in Nederland daalt sneller dan waar ook (zie: Biodiversiteit van 1700-2000 ).

Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw is de populatie gierzwaluwen in Nederland mogelijk met meer dan de helft afgenomen; vooral door sloop en  renovatie van daken en onvoldoende compensatie door kunstnesten. Dat proces gaat globaal genomen onverminderd door en zelfs flink versneld door verduurzaming van de woningvoorraad in het kader van "van gas los" en "klimaatneutraal".

 

Andere bedreigingen zijn waarschijnlijk de effecten van klimaatontwrichting, nieuwe pesticiden (neonicotino´den) en het verdwijnen van voedselgebieden in de Afrikaanse overwinteringsgebieden.

 

De Radboud Universiteit Nijmegen en Sovon hebben ontdekt dat hoe hoger het gehalte imidacloprid in het oppervlaktewater is, hoe sneller de achteruitgang van 15 soorten insecten etende broedvogels (statistisch verband, niet oorzakelijk). Zie artikel in Sovon Nieuws 2014-3 p. 10-11 (pdf).

 

Op uitgebreide schaal en systematisch toepassen van kunstnesten kan de soort helpen.

 

Geen overlast maar veel genot

 

U ondervindt van gierzwaluwnesten geen hinder. Uw huis wordt er niet door beschadigd of vervuild. De ouders eten de meeste poepjes van de jongen op en ze gebruiken nauwelijks nestmateriaal. Alleen als u er direct onder slaapt hoort u (tot ca. 23 u.) soms wat zacht gepiep en af en toe een schreeuw als er een concurrent langs de broedplaats vliegt of bij de aflossing voor het broeden. Er is geen enkele reden om nestelen te belemmeren. Maar wel alle redenen om ook een kolonie rond uw huis te bouwen zodat u drie maand kunt genieten van het stuntvliegen. Word ook gierzwaluwpensionhouder !

 

Nesten zijn het hele jaar beschermd

De gierzwaluw komt elk jaar terug naar het nest van het jaar daarvoor. Als een broedplaats verloren gaat hebben ze 1-2 seizoenen nodig om een nieuwe te ontdekken en in gebruik te nemen. Voor de meeste betekent nestverlies een jaar voortplanting overslaan en voor een deel zelfs einde voortplanting want de gemiddelde levensduur is maar 6-7 jaar. Daarom zijn de nesten jaarrond, dus ook buiten het broedseizoen beschermd. Het nest en de functionele omgeving mag niet verstoord, laat staan verwijderd of onbruikbaar gemaakt worden. Dat mag alleen na een door de provincie verleende ontheffing op de verbodsbepalingen in de Wet natuurbescherming (of volgens de regels van een gedragscode of soortenmanagementplan) met o.a. verplichtingen voor compenserende voorzieningen en andere voorwaarden.

Gierzwaluwen zijn gevoelig voor verstoring van de nestplek en oudervogels zullen al gauw eieren of jongen definitief in de steek laten. Ook jongen kunnen bij verstoring het nest te vroeg verlaten en zullen het dan niet redden. Als ze uitvliegen komen ze nooit meer op het nest terug en ze moeten top-fit zijn om dag en nacht doorvliegend, zonder nazorg van de ouders, direct naar zuidelijk Afrika te migreren. Daarom hebben ze in de laatste week ook wat overgewicht. Het vet daarvan wordt eventueel gebruikt om een paar dagen met slecht weer en geen voedsel te overbruggen.

1. Geen vernieling van nestplekken door sloop en renovatie (tenzij daar vergunning voor is verleend met de bijbehorende compensatie). Zie Wet- en regelgeving.

 

Als de steigers tegen de muur staan is het voor bijsturen van onvoldoende gierzwaluwbescherming meestal te laat. Er is een vergunning met voorwaarden, het bouwplan is gemaakt, tijd is geld en extra voorzieningen kunnen dan niet meer ingepast worden. Broedplaatsen van Gierzwaluwen moeten dus vroegtijdig bekend zijn. Met name bij kleinere projecten (een particulier huis) weten renoveerders meestal niet dat er Gierzwaluwen in het spel zijn en gemeenten controleren het niet. Het is dus van groot belang om locaties van broedplaatsen te bezorgen bij de betreffende afdeling van de gemeente en bij belangrijke uitvoerders zoals bouwbedrijven, woningcorporaties en ecologisch adviseurs. Lees hier tips en trucs voor het zoeken en vinden van  nestplaatsen.

 

Een andere mogelijkheid is om de locaties in te voeren op http://www.waarneming.nl. Deze gegevens worden overgenomen door de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF). Die wordt op haar beurt geraadpleegd door ecologisch onderzoekers en vergunningverleners bij werkzaamheden zoals bouwen, renoveren en slopen van gebouwen. Bij raadpleging van de NDFF komen de Gierzwaluwbroedplaatsen boven water en kunnen de noodzakelijke maatregelen worden genomen. Dat is althans de theorie. Daarom is het ook van belang om de eigenaren / bewoners van de broedpanden op de hoogte te brengen en advies aan te bieden als er gevaar dreigt voor verdwijning van de broedplaatsen. Heel veel broedplaatsen gaan verloren door kleinere ingrepen van bewoners waar de gemeente voor vergunningverlening niet aan te pas komt. Voor grotere projecten van woningbouwco÷peraties e.d. ligt dat tegenwoordig al veel gunstiger. Het is inmiddels algemeen bekend dat er vooraf ecologisch onderzoek moet worden gedaan. Dat betekent overigens niet dat de uitvoering altijd goed verloopt. Er worden nog altijd (grove) fouten gemaakt. Plaatselijke gierzwaluwbeschermers kunnen nog steeds belangrijk werk doen door het project te volgen en waar nodig bij te sturen.

 

2. Geen verstoring van de nestplaats voor onderzoek zoals visuele nest(kast)controle, ringen e.d.

Open nooit een nestkast waar een gierzwaluw in zou kunnen huizen. Controleer alleen met gebruikmaking van niet verstorende camerabewaking. Met mini-camera's bij nesten is alles te zien op TV of PC. (zie: Camerabewaking ).

 

Met nu al vele honderden geo-locators komen we bijna alles te weten over de trekroute, dus lukraak ringen is daarvoor overbodig geworden.  Maar ook van geo-locators ondervinden gierzwaluwen hinder, o.a. 10% verlies van vliegvermogen. (zie: geo-locatoronderzoek).

 

Voor de wetenschap met speciale, goed georganiseerde onderzoeken met goed omschreven doeleinden moeten uiteraard uitzonderingen gemaakt kunnen worden.

 

Onderzoek is overigens voor bescherming niet dringend noodzakelijk; we weten meer dan voldoende van het leven van de gierzwaluw om het veel beter te kunnen beschermen.

 

Gierzwaluwen en de wet

 

Alle vogelsoorten in de EU, dus ook de Gierzwaluw, zijn beschermd. In Nederland is dat sinds 1-1-2017 vastgelegd in de Wet natuurbescherming (Wnb). Deze verving de Flora- en Faunawet, de Boswet en de Natuurbeschermingswet. Vogels en de nesten van alle in het wild levende vogels mogen niet verstoord, verwijderd of beschadigd worden. Van de gierzwaluw is het nest en de functionele omgeving daarvan bovendien jaarrond beschermd omdat dit door dezelfde vogels jaar op jaar wordt gebruikt.

Voor meer bij RVO: De Wet natuurbescherming.

Volledig tekst van de wet, geldig vanaf 23-7-2019 - heden

 

Het bevoegd gezag is nu de provincie waar ontheffingen en vrijstellingen moeten worden aangevraagd en verzoeken tot handhaving moeten worden ingediend.

In het Kennisdocument Gierzwaluw (voorheen "Soortenstandaard") staat de basiskennis over de gierzwaluw en hoe in de praktijk met de wet- en regelgeving moet worden omgegaan.

 

- BIJ 12 over de kennisdocumenten-ontheffingen-wet-natuurbescherming .

- GBN verbeterpunten voor Kennisdocument Gierzwaluw

- Zoek hier beschikkingen, zoals verleende ontheffingen Wnb, in officiŰle bekendmakingen van de rijksoverheid

 

Factsheet gierzwaluw van Vogelbescherming

 

Voor renovaties met het NOM - keurmerk (Nul op de meter) moet met een speciaal daarvoor ontwikkelde gedragscode gewerkt worden:

"Natuurinclusief renoveren voor projecten met het NOM keur".

Meer info: Gedragscode vastgesteld voor NOM-keur .

 

Woningcorporaties en gemeenten kunnen tijd en geld besparen door het vaststellen van een Gedragscode of een Soortenmanagementplan (SMP) dat een generieke vrijstelling verleent van de bepalingen in de Wet natuurbescherming voor een groter gebied en een langere periode. Zie artikel in Binnenlands Bestuur, juli 2016.

 

- Meer over vrijstellingen op basis van gedragscodes bij RVO

 

Overtredingen

Als u (vermoedelijke) overtredingen van de wet constateert zijn er diverse mogelijkheden:

 

- Melding op basis van de Wet natuurbescherming bij de provinciale handhaver: melding bij provincie (of rijksoverheid bij rijksgronden) of telefoon 0800- 0225510

 

- Bij acute gevallen van illegale sloop tijdens het broedseizoen kunt u de Dierenpolitie bellen op 114 of de situatie melden op  http://www.144redeendier.nl  of aangifte doen bij de plaatselijke politie.

 

Opvang en verzorging

 

Als het uitvliegen is mislukt, bij verstoring door mens of kat, of bij problemen in het nest (hitte, ondervoeding) worden te jonge vogels soms in de buurt van de nestplek gevonden. Een jonge vogel is te herkennen aan witte zomen langs de vleugelveren, wit op voorhoofd en te korte vleugels.

 

Jonge gierzwaluw, klik voor vergroting

 

Volwassen vogels zijn helemaal donker bruin, behalve wat wit op de keel. Als de vleugelpunten langs het lichaam gehouden 3 cm verder dan de staart reiken zijn ze groot genoeg om weg te vliegen.

 

 

Gevonden volgroeide / volwassen vogels laten wegvliegen

Als de vogel volgroeid, gezond en niet gewond lijkt, laat hem dan eerst een uurtje tot rust komen in een gesloten kartonnen doos. Even wegen en bij minstens 40 gram naar de rand van open terrein, (weiland of een flink grasveld in een park) met minstens 50 meter ruimte zonder obstakels. Houd de hond even vast let op katten in de buurt en zet de vogel op uw schuin naar boven uitgestoken vlakke hand. Niet opgooien; als hij kan en wil zal hij uit zichzelf wegvliegen. De vogel vliegt horizontaal of eerst wat dalend weg en heeft dan 20-50 meter nodig voordat hij hoger kan klimmen. Zie dit filmpje.

 

Niet opgooien maar van de vlakke hand zelf laten wegvliegen

 

Als hij/zij niet wegvliegt nog een uurtje rust geven en nog eens proberen. Als het toch niet lukt dan is er wat aan de hand: misschien toch te jong of gewond of ondervoed. Dan naar een vogelopvang brengen want groot brengen is specialistenwerk en u mag wilde vogels niet zelf thuis houden. Bij ernstige verwonding uit het lijden verlossen.

 

Vereniging GBN heeft een speciale infobrochure over de opvang van gierzwaluwen voor opvangcentra: info@gierzwaluwbescherming.nl of telefoon 020-645 1130 of  06-645 5207.

 

- Tips voor opvang jonge vogels, GBN

- Marjos Mourmans vervangt slagpennen (Filmpje)

- Nesthitte.pdf over slachtoffers van te hete broedplaatsen

- Vogelopvangcentra Nederland

- Eerste hulp en tips op een Engelse site

 

 

 

Katten

 

Het aantal vogelslachtoffers door (huis)katten in Nederland is niet precies bekend. Er zijn wel meer of minder betrouwbare schattingen maar er is in NL geen gericht onderzoek naar gedaan.

De NRC checkte de cijfers in een artikel van Koos Dijksterhuis in Trouw van 16-1-2018. Conclusie van NRC: ca. 3 miljoen huiskatten in NL vergen ongeveer 3 miljoen vogelslachtoffers per jaar (voor NL omgerekend op basis van Amerikaans onderzoek), zie: NRC checkt, 6 febr. 2018.

Het totaal aantal prooien (vlinders, libellen, vliegen, reptielen, mollen, (vleer)muizen, konijnen, etc.) wordt in een onderzoek van de Nederlandse jagersvereniging berekend op 141 miljoen per jaar, zie Natuureffecten van huiskatten.pdf.

 

In Amerika verslinden ze jaarlijks 12,3 miljard zoogdieren en 2,4 miljard vogels, zie  Katten doden miljarden beesten in de VS. In UK wordt het aantal op 50 miljoen per jaar geschat, zie: vogelslachtoffers van katten in UK. 

 

De wetenschap acht (verwilderde huis)katten inmiddels een belangrijke bedreiging voor de biodiversiteit. Pete Maraa schreef er een boek over: Cat Wars, zie interview met hem in de NRC van 3 oktober 2016  en onderzoek in artikel NRC 26 oktober 2016 .

Interview in National Geographic met de schrijver van  Cat Wars.

 

Katten weten zelfs Gierzwaluwen (en vleermuizen) te pakken, ik heb het diverse malen gezien.  Ze liggen bijvoorbeeld in de dakgoot op de loer (in de aanvliegroute) of naast een nestingang en plukken de vogels uit de lucht. Jongen worden achter de pannen uit het nest geklauwd.

 

Foto: kat bij niet lang meer levende gierzwaluw.

 

Aan de Molestrjitte in Woudsend is kippengaas geplaatst om de weg naar de goot te versperren. De kat daar had er al drie te pakken gehad. Dat zit nu ook bij de dakgoot van Bewaarskoallesteech 1. Daar zagen we een kat met een gierzwaluw in de bek naar huis vluchten en de buren hebben er in 2009 een kat jongen achter de dakpan zien wegpakken. Er nestelen nu weer twee paartjes aan de achterkant.

 

 

 

Houd uw kat ('s zomers) binnen

Houd uw kat, vooral als u weet dat die graag op vogels jaagt, binnen van begin juni tot eind juli 's avonds van 20 u. tot een uur na zonsondergang. Maar liever nog helemaal niet naar buiten en als het dan perse moet, dan in ieder geval met een belletje om de nek.

 

 

 

 

 

 

 

 

Gierzwaluw gevoelig voor verstoring

 

Het is bekend dat de Gierzwaluw behoorlijk gevoelig is voor verstoring. Ouders kunnen de jongen of eieren definitief in de steek laten en jongen kunnen het nest te vroeg verlaten. Dat betekent veelal de dood want ze moeten top-fit zijn: na uitvliegen gaan ze vrijwel direct door naar zuidelijk Afrika om daar negen maand, dag en nacht doorvliegend, onze winter door te komen.

Onderzoek door middel van visuele inspectie van nestkasten is dus voor de gierzwaluw zinloos want de resultaten zijn onbetrouwbaar omdat ze (in onbekende mate) be´nvloed worden door het onderzoek.

 

Vogelonderzoeksorganisatie Sovon organiseert al vele jaren onderzoek naar broedsucces van vogelsoorten, waaronder de Gierzwaluw. Daartoe wordt twee maal per jaar de broedplaats visueel ge´nspecteerd. Voor de gierzwaluw worden nestkasten visueel ge´nspecteerd (soms  wordt dit gecombineerd met ringen, meten, wegen etc. voor het Vogeltrekstation). Bij een aantal worden de gegevens verkregen door met een camera het nest te volgen. Dit werd eerste gedaan door GBN maar is na 10 jaar in 2013 overgedragen aan Sovon.

 

Beleidswijziging

In oktober 2012 heeft Sovon haar beleid enigszins aangepast. In de lijst van te onderzoeken soorten is nu aangegeven welke soorten als "verstoringsgevoelig" worden aangemerkt, waaronder de gierzwaluw.  Bij de Gierzwaluw wordt vermeld dat het onderzoek "bij voorkeur d.m.v. camerabewaking" moet worden uitgevoerd. Maar instructies aan de nestkastinspecteurs over het voorkomen van de ergste verstoringen, ontbreken helaas. In het verleden zijn die door schade (en schande) soms wel wat wijzer geworden.

De wijziging is een verbetering want iedereen kan nu plaatselijk actieve groepen, die zich nog niet bewust zijn van de zinloosheid en risico's van het onderzoek, op dit standpunt van Sovon wijzen. Maar consequent zou zijn als "bij voorkeur" werd vervangen door "uitsluitend".  Dat zou de helderheid geven die nodig is om dit soort onderzoek (door burgers; voor wetenschappelijke doeleinden zijn uiteraard uitzonderingen mogelijk) uit te bannen.

 

Praktijkgeval

In Bennekom doen ze het nog steeds elk jaar. Op 7 juli 2018 werden vooral kinderen weer opgeroepen naar de nestkasten te komen waar de jonge vogels uit het nest worden gehaald, geringd en geshowd (aaien over kopje, u weet wel hoe dat gaat). De organisatie zegt dat de jongen daarna weer geaccepteerd worden door de ouders maar ze weet natuurlijk weinig of niets van het uiteindelijke broedresultaat. Dat is trouwens erg beperkt en neemt af (althans, afgaande op de situatie tijdens de kastenopening).

 

Na 30 jaar zijn er van de 24 kasten de laatste jaren nog maar zes bezet en in 2018 maar vijf.  Normaal raken na verloop van tijd steeds meer kasten bezet in een kolonie. Het aantal jongen daalt sneller dan het aantal bezette kasten !

Zie ook Ontwikkeling nestkastkolonie Bennekom '88-'18.

 

 

Ook in de beroemde kolonie in Oxford, waar David Lack zijn onderzoek deed, was na zijn overlijden, waarschijnlijk door teveel verstorend onderzoek, sprake van sterke afname van de kastbezetting, zie kolonieherstel in Oxford.

 

Gierzwaluwvereniging GBN heeft een artikel in haar statuten dat bepaalt dat leden zich niet mogen inlaten met handelingen "die het belang van de individuele gierzwaluw kunnen schaden, zoals het verstoren van broedvogels op de nesten".

 

Bewijzen van broedgevallen is verhuisd naar broedgevallen.

 

Weblinks nestverstoring

 

- Effecten van ringen op broedresultaat (. pdf - Gory)

- Nestkaartproject SOVON, prioritaire soorten

- Datum 1e eileg vlgs. nestkaartproject / GBN

- Broedbiologie vlgs 10 jaar cameraproject GBN in: Gierzwaluwbulletin, 2013 nr. 1. p. 4-6

- Verstoring door openen Gierzwaluwnestkasten, M. Mourmans, Het Vogeljaar 2001-1

- Duits onderzoek 2009 waarbij het zeer slechte broedresultaat van een kolonie in een autoviaduct wordt geweten aan het slechte weer ! in plaats van aan de verstoring door het onderzoek. Een van de onderzoekers, Mark Walker, schreef er een boek over: Swift Summers, 2016, 142 p. Ç 13,95

 

- Statuten GBN (art 3.2)

- Nestkaartenactie en cameragegevens UK

 

+++++++++++++++

 

Jaap Langenbach

jaaplangenbach@ziggo.nl

Kemperstraat 8 3601 WK Maarssen

06 -3849 7474

  Begin pagina