Gèlèdè-maskers én Gèlèdèdanskostuums

Als deze vrouwen hun krachten negatief gebruiken worden ze AJA genoemd wat misschien vergelijkbaar is met onze “heksen”. Ze kunnen een leefgemeenschap ten gronde richten.
Gèlèdèmaskers worden verwerkt in een danskostuum. Aan het masker zit dun gaas bevestigd, wat over of voor het gezicht van de danser hangt en zijn gezichtstrekken slechts vertekend. Het mag duidelijk zijn wie de danser is, dit in tegenstelling tot de dansers van veel andere feesten en rituelen binnen de Yoruba-tradities. Dat maakt dat zowel de dansers, de muzikanten én de kostuummakers bekritiseerd kunnen worden.

Gèlèdè staat voor de verering van de geestelijke krachten van oudere vrouwen die:
AWON IYA Wa (onze moeders) genoemd worden.

De krachten van deze vrouwen zijn vergelijkbaar met die van de voorouders, de geesten en de goden. Deze krachten kunnen zowel positief als negatief worden gebruikt en daarom is het belangrijk dat er aandacht bestaat voor het welbevinden van deze vrouwen.

De gèlèdè-maskerade komt vooral voor in het westelijk Yorubagebied. Het Gèlèdèfeest lijkt te zijn ontstaan in Ketu, één van de oudste Yorubakoninkrijken. Ketu ligt in het land Benin en heeft z’n oorsprong in de 14e eeuw. Het staat bekend om z’n prachtige houtsnijwerk maar de grootste artistieke bijdrage is misschien wel de “masker”traditie die we kennen als Gèlèdè. Deze traditie is ontstaan aan het eind van de 18e eeuw tijdens een periode van voorspoed.

Gèlèdè is het feest van de moeders bij de Yorubabevolking. De gèlèdè-maskerade is het middel waarmee de moeders geëerd, uitgebeeld en geïnformeerd worden. Hierover later meer.
Gèlèdè wordt uitgesproken met de è van echt

Kenmerkend voor Gèlèdèmaskers is dat zij op het hoofd in plaats van voor het gezicht, verwerkt in een danskostuum gedragen worden. De mogelijke boodschap bevindt zich dan weer op het masker. Vaak ligt er dan een plank op het hoofd van het masker waarop een afbeelding staat. Deze afbeelding kan per feest worden vervangen.

Een foto van mijn bezoek aan de koning van Ketou 1996
Gèlèdè richt zich op de levende leden van de gemeenschap, de moeders, en verwijst naar actuele personen en rollen. Gèlèdè is interactief

De maskers benadrukken alle zaken uit de Yorubagemeenschap en concentreren zich op de wereldse zaken. Dat wil niet zeggen dat de buitenaardse zaken worden genegeerd, die zijn daar te belangrijk voor bij het Yorubavolk, maar de menselijke én de AJA-zaken (heksenzaken) staan centraal bij dit feest.

Dieren worden veelvuldig uitgebeeld en verwijzen naar menselijke activiteiten of bekende gezegdes, liedjes of verhalen. Deze uitbeeldingen zijn bedoeld om reacties op te roepen bij de toeschouwers van de parade. De afbeelding kan zowel lovend als kritisch zijn en beelden altijd een soort sociaal of spiritueel commentaar uit. Het doel hiervan is uitdrukkelijk om de gemeenschap op constructieve manier verder te helpen.

De moeders zijn “de eigenaars van de wereld” en de gemeenschap bestaat uit “De kinderen van de moeders”. De afbeeldingen op de maskers illustreren dit en kunnen dus overal over gaan.

Gèlèdè-maskers informeren en vermaken de moeders maar ook de overige mensen en maken duidelijk wat er leeft onder de bevolking. Daarmee proberen ze deze moeders te bewegen hun krachten als machthebbers positief te gebruiken.

De “voorstelling”, een maskerade, wordt gedanst door de mannen. Het koor bestaat zowel uit vrouwen als uit mannen. De gasten zijn de ouderen en dan speciaal de oudere moeders.

De onderwerpen die behandeld worden, kunnen worden verdeeld in drie groepen:

De eerste groep zorgt voor de hulde aan hen die een positieve bijdrage hebben geleverd. De satire maakt mensen juist belachelijk en de derde groep verbindt de krachten in de wereld met het leven in de gemeenschap.

Een deel van de gèlèdèmaskers worden gemaakt als marionetmaskers. Inventieve mechaniekjes zorgen ervoor dat er meestal via een touwtje een beweging aan het masker gegeven kan worden. Zo kunnen figuren op maskers bijvoorbeeld zwaaien, iets optillen, iets neerzetten, buigen of een andere beweging maken

Het hierna getoonde masker zit ingenieus in elkaar. Het laat de beweging zien van het aanstrijken van een lucifer en het aansteken van een sigaret. In het masker zit een slangetje waardoor de danser rook in en uit kan blazen.