Welkom op de homepage van Adri Gerritsen   -   sterbedekkingen, eclipsen en overige bedekkingsverschijnselen

In tegenstelling tot Mercuriusovergangen, zijn Venusovergangen beduidend zeldzamer. Bedraagt het gemiddelde voor een Mercuriusovergang één per 7½ jaar, bij Venusovergangen blijft dat aantal steken op slechts één per 74 jaar. De kans om vanuit Nederland een Venusovergang in zijn geheel te zien, is al helemaal bijzonder. Gerekend over een periode van vele duizenden jaren, blijkt zo'n gelegenheid zich gemiddeld eens per 330 jaar voor te doen. Houden we daarnaast óók nog eens rekening met de kans op een stralende dag, dan blijkt wel hoe bijzonder 8 juni 2004 wérkelijk was ...

Bovenstaand overzicht laat een aantal dingen zien. Zo wordt duidelijk dat de Venusovergangen die van begin tot eind vanuit Nederland zichtbaar zijn, willekeurig in de tijd lijken te zijn verdeeld. Beschouwen we bijvoorbeeld de periode 2450 tot 2750, dan blijken er niet minder dan vijf van dergelijke gevallen te zijn, terwijl de laatste, gerekend vanaf 2004, meer dan 700 jaar in het verleden ligt.
Een ander aspect betreft het gegeven dat ook Venusovergangen een zekere regelmaat vertonen. Het gaat in dit verband om perioden van respectievelijk 8, 105½, 8 en 121½ jaar, die tezamen een cyclus van 243 jaar vormen. Als we bovenstaande tabel aandachtig bekijken, dan zien we dat deze regelmaat niet in álle gevallen opgaat. Zo ligt er tussen de Venusovergangen van 1040 en 1153 een periode van 113½ jaar. In verreweg de meeste gevallen gaat de regel echter wél op.



Waarom is een Venusovergang zo zeldzaam?

Gemiddeld staat Venus iedere 584 dagen tussen de zon en de aarde in, hetgeen ook wel wordt aangeduid met de term benedenconjunctie. Dat wil echter nog niet zeggen dat er ook iedere 584 dagen een Venusovergang plaatsvindt. In de verreweg de meeste gevallen zal namelijk blijken dat Venus juist ten noorden óf ten zuiden van de zonneschijf langstrekt. De vraag is echter: waaróm? Het antwoord is te vinden in de wijze waarop de baanvlakken van de aarde en Venus ten op zichte van elkaar zijn georiënteerd.
Het baanvlak van de aarde, ook wel de ecliptica genoemd, nemen we als uitgangspunt. Centraal in dit vlak staat de zon. Indien de planeet Venus óók in dit vlak haar omloop rond de zon zou voltrekken, dan kwam het iedere keer dat Venus tussen zon en aarde door zou trekken tot een Venusovergang. Dat gebeurt echter niet, aangezien het baanvlak waarin Venus beweegt een hoek van 3.4° maakt met de ecliptica. In de praktijk zal blijken dat in verreweg de meeste gevallen Venus op dergelijke momenten zó ver van het eclipticavlak verwijderd is, dat we van de aarde uit gezien onze zusterplaneet ruim ten noorden of ten zuiden van de zonneschijf zien passeren. Welbeschouwd zijn Venusovergangen alleen mogelijk zodra Venus tussen zon en aarde doortrekt op het moment dat Venus zich in de onmiddellijke nabijheid van de ecliptica bevindt.

De toegevoegde waarde van een Venusovergang

Het aantal Venusovergangen dat is waargenomen sinds de uitvinding van de telescoop, is vrij gering. Al met al hebben zich sindsdien slechts zeven mogelijkheden voorgedaan: 1631, 1639, 1761, 1769, 1874, 1882 en 2004.
Zijn het vandaag de dag vooral de amateursterrenkundigen die voor een Venusovergang warmlopen, vroeger waren dat vooral vooraanstaande wetenschappers die op grond van de waarnemingen meer te weten wilde komen over de absolute afstanden binnen ons zonnestelsel. Ondanks dat men aan het einde van de 17e eeuw redelijk bekend was met de relatieve afstanden binnen het zonnestelsel, was er over de absolute afstanden tussen de planeten nog maar weinig bekend. Zo schatte Copernicus de afstand aarde - zon op 1500 aardstralen. Tycho kwam op een waarde van 3500 aardstralen uit. De afstand zoals wij die tegenwoordig kennen, bedraagt 23.455 aardstralen, ofwel 149.597.871 kilometer. Je zou dus kunnen stellen dat men destijds de plank behoorlijk missloeg.

De uitwendige aanrakingen zijn ongeschikt voor het doen van nauwkeurige metingen, omdat je niet kunt zien aankomen wanneer de planeet (Mercurius of Venus) de zonneschijf gaat raken: het planeetschijfje is dan immers nog niet zichtbaar. De inwendige aanrakingen (2e en 3e contact) kunnen wél gebruikt worden voor het doen van serieuze metingen. Hier doet zich echter het probleem voor dat tijdens dergelijke momenten de planeet deels lijkt te zijn verkleeft met de rand van de zon (ook wel het zwarte druppel effect genoemd), zodat een precieze timing van het verschijnsel wordt bemoeilijkt. De mate waarin dit effect zichtbaar is, hangt nauw samen met de resolutie van het beeld en daarmee tevens met de seeing.

Omdat Venus tijdens een overgang dichter bij de aarde staat dan Mercurius, gaat de voorkeur uit naar een Venusovergang, indien we de afstand aarde - zon met een redelijke nauwkeurigheid willen bepalen. Immers, door de geringere afstand is de parallax groter en daarmee de uiteidelijke fout die aan de bepaling van de afstand kleeft naar verhouding kleiner.

Na verloop van tijd kwam men, door ondermeer nauwgezet de overgangen van Mercurius en Venus waar te nemen, tot het besef dat de zon véél verder weg moest staan dan men aanvankelijk had gedacht. Aan het eind van de 19e eeuw berekende men deze afstand op 147 miljoen kilometer, hetgeen de waarde die wij tegenwoordig hanteren vrij goed benadert.



De Venusovergang van 8 juni 2004

Van alle Venusovergang die ooit zijn waargenomen, neemt die van 8 juni 2004 wel een héél bijzondere plaats in. Niet alleen omdat het de meest recente is die kon worden waargenomen, maar ook omdat nog nooit eerder zo veel amateursterrenkundigen -bewapend met de meest uiteenlopende apparatuur- dit bijzondere hemelverschijnsel te lijf gingen.
In tegenstelling tot vroeger, toen men dit soort gelegenheden aangreep om de parallax van de zon (en daarmee de afstand aarde - zon) nauwkeurig te bepalen, staat in onze tijd het genieten centraal. In navolging van de onvermoeibare wetenschappers van weleer, zijn er op de 8e juni weliswaar diverse projecten op touw gezet die als doel hadden de parallax van de zon te berekenen op basis van de waargenomen contacttijdstippen, maar vanuit wetenschappelijk oogpunt was dat natuurlijk allang achterhaald.

Zondag 6 juni 2004

De bewolking begint eindelijk te breken. Het lijkt er steeds meer op dat de weermodellen die ons komende dinsdag een goede kans geven, het wel eens bij het rechte eind zouden kunnen hebben. Toch is er niet alom optimisme: het noorden van het land zou nog altijd met wolkenvelden te maken kunnen krijgen. Het zuiden lijkt echter de beste papieren te hebben.

Omdat de zon zich steeds vaker laat zien, besluit ik de hele opstelling maar eens te gaan testen om er zodoende achter te komen of er wellicht nog verbeteringen moeten worden aangebracht. Al gauw blijkt dat de inval van direct zonlicht op het beeldscherm van de laptop het scherpstellen aanzienlijk bemoeilijkt. Een eenvoudig laken biedt echter uitkomst.

Terwijl de webcam vlijtig zijn beeldjes opneemt, geeft de laptop er na een aantal minuten al de brui aan en schakelt over naar een soort van slaapstand. Kennelijk zijn de fabrieksinstellingen zodanig, dat zonder directe menselijke interactie het feest niet lang mag duren. Door de eerder genoemde instellingen aan te passen, keert het tij. Hieruit blijkt maar eens temeer dat dit soort generale repetities zeker géén overbodige luxe is.

Aan het begin van de middag raakt het opnieuw bewolkt. Ook de verwachtingen voor dinsdag zijn nog altijd vrij onzeker. Zo wordt er voor het westen van het land een voorbehoud gemaakt. Wolkenvelden zouden namelijk het zicht op het begin van de Venusovergang wel eens aan ons oog kunnen onttrekken.

Maandag 7 juni 2004

Langzaam komt de zon achter de wolken tevoorschijn. Als we de voorspellingen mogen geloven, dan is dit het begin van de aangekondigde weersverbetering. Om niets aan het toeval over te laten, wordt de complete opstelling nog eens aan een kritische test onderworpen.

Het feit dat de lucht opnieuw verzadigd raakt met wolken waarvan de randen nauwelijks zichtbaar zijn, stemt mij allerminst optimistisch: het lijkt er eerder op dat we morgen getracteerd zullen worden op regen- en onweersbuien, dan op een onvergetelijke dag. Maar goed: hoop doet leven. De voorspellingen lijken nog altijd in ons voordeel te zijn.

In de loop van de middag wordt de gehele opstelling afgebroken en in dozen ingepakt, klaar voor de reis naar het zuiden. Pogingen om nog een aantal uurtjes te slapen lopen op niets uit: de Venusovergang blijft door mijn hoofd spoken.

Het is inmiddels 23.00 uur als ik besluit mijn bed te verruilen voor de harde werkelijkheid. Het zal een lange dag gaan worden waarvan de afloop nog allerminst zeker is ...


Dinsdag 8 juni 2004

De dag des oordeels. Het is een vreemd gevoel te moeten beseffen dat iets waar de meesten van ons velen jaren lang naar hebben toegeleefd, nu eindelijk een feit is.
Na de auto te hebben volgetankt, wordt rond 1.00 uur koers gezet richting Nieuwstadt. De kans bestaat dat ik aanzienlijk vroeger zal arriveren dan de afgesproken 5.00 uur. Omdat je nooit weet wat je onderweg nog tegen zult komen, besluit ik geen enkel risico te nemen en het ongemak op de koop toe te nemen.
De reis verloopt echter vlotjes: files zijn er niet. Wel de gebruikelijke wegafzettingen waar je met maar 70 kilometer per uur langs mag rijden, ook als er in het geheel niet aan de weg wordt gewerkt. Het feit dat het helder is, verzacht dit kleine leed echter aanzienlijk.

Het is inmiddels 3.15 uur als ik in Nieuwstadt arriveer en wordt verwelkomt door de maan die opkomt aan een wolkenloze hemel. Met nog vier uren te gaan, begint het vertrouwen in een goede afloop snel toe te nemen. Dat voor de maan vandaag géén hoofdrol is weggelegd, komt voor een sterbedekker een beetje vreemd over. Meestal verplaats ik mij bij nacht en ontij door het land zodra er een gunstige rakende sterbedekking kan worden verschalkt. Dit keer is het echter de planeet Venus die, letterlijk en figuurlijk, in de schijnwerpers zal staan.

Om de tijd een beetje te doden (ik wilde Henk immers niet nóg eerder van zijn nachtrust beroven), rijd ik in de richting van de Duitse grens, die niet ver hier vandaan ligt. Al snel wordt duidelijk dat er genoeg geschikte plaatsen zijn om de hele batterij aan telescopen neer te zetten. De nachtelijke stilte heeft het Limburgse landschap in een ijzeren greep. Het is dan ook moeilijk om je een voorstelling te maken van het verdere verloop van deze dag. Na een half uur één te zijn geweest met deze bijzondere omgeving, valt me op dat het langzaam maar zeker begint het te schemeren: de zon kondigt zich weldra aan ...

Het is rond 4.45 uur als ik op zoek ga naar het huis van Henk. Het vinden van het juiste huisnummer blijkt in het donker een ware uitdaging te zijn. Na een aantal vruchteloze pogingen geef ik het echter op en besluit een meer modern hulpmiddel in de strijd te gooien: de mobiele telefoon.

Nadat we ons gelukkig hebben geprezen met de weersomstandigheden, wordt het tijd een bezoek te brengen aan de locatie die Henk voor deze gelegenheid had uitgezocht: een perfect landweggetje nét buiten de bebouwde kom van Nieuwstadt, niet ver van de Duitse grens.
Terwijl ik alvast een aanvang maak met het uitpakken van de hele kermis, gaat Henk terug naar zijn huis om van daaruit de overige deelnemers te escorteren naar het strijdtoneel.

Nadat iedereen een beetje is geïnstalleerd, breekt het onvermijdelijke moment aan dat je gaat kijken wat de anderen er van gebakken hebben. Vol bewondering werpen we een blik op het zonnefilter van Henk Masselink, dat lijkt te zijn voorzien van een geheim wapen: een rond stukje kurk dat op het Mylarfolie is geplakt. Er blijkt echter een geheel andere verklaring te zijn voor dit niet alledaagse fenomeen. Henk had namelijk in de aanloop naar de Venusovergang kans gezien om met zijn vinger het folie te doorboren. Waar kurk allemaal niet goed voor is ...

Ook het scherpstellen van het beeld en het kiezen van de juiste belichtingstijd is geen simpel gegeven. Er zijn namelijk nauwelijks zonnevlekken te zien die als referentie zouden kunnen dienen. Er rest niets anders dan het beeld van de webcam zo goed mogelijk scherp te stellen op de rand van de zon.

Het is bijna 7.20 uur, het moment waarop het eerste deukje in de zonneschijf zichtbaar zou moeten worden. Een doodse stilte heerst over het landschap. Concentratie alom. En dan, toch nog onverwacht, klinkt een gejuich dat het einde markeert van een periode die 122 jaar heeft geduurd: een periode waarin er géén Venusovergang zichtbaar was.

De webcams van Henk Bril en Henk Masselink draaien eveneens op volle toeren. Als het eerste contact een aantal minuten achter ons ligt, besluiten we bij elkaar een kijkje te nemen om zodoende het effect van de verschillende belichtingstijden te kunnen bestuderen. Wellicht dat we op grond van onze bevindingen deze nog besluiten bij te stellen. We hebben tijd genoeg, want tussen het 1e en 2e contact ligt meer dan 20 minuten.

Rond 7.40 nemen we weer stelling achter onze apparatuur en maken ons op voor de volgende gebeurtenis: het 2e contact. De verwachtingen zijn hooggespannen, omdat tijdens deze inwendige aanraking met de zonneschijf de vermaarde black drop te zien zou moeten zijn. Gespannen vragen wij ons af in welke mate we hiervan getuige kunnen zijn.
Langzaam, tergend langzaam, krijgen we de black drop te zien. Niet zo spectaculair als sommigen ons hadden doen vermoeden, maar toch onmiskenbaar aanwezig. Dat het effect veel minder prominent aanwezig is dan op voorhand was voorspeld, laat zich vrij eenvoudig verklaren door het gegeven dat de black drop beter zichtbaar is naarmate de beeldresolutie slechter is. De lage zonnestand heeft kennelijk een gunstige invloed op de seeing (het aardoppervlak is immers nog niet zo opgewarmd). Daarnaast mogen we niet vergeten dat wij vandaag de dag met apparatuur waarnemen waar men vroeger slechts van kon dromen.

Omdat de meesten van ons gebruik maken van een automatische volginrichting, is er regelmatig gelegenheid om eens bij elkaar een kijkje te nemen. Iedereen is laaiend enthousiast over de eerste resultaten en het feit dat de weergoden ons zo gunstig zijn gezind.

Naarmate de zon hoger aan de hemel komt, wordt steeds duidelijker dat het wel eens een hete, héte dag kon worden. We zijn echter op alles voorbereid en gaan gedreven verder met het registreren van de beelden.

Ook op het terrein van Public Relations heeft Henk Bril er geen gras over laten groeien. Met de regelmaat van de klok is hij namelijk in de uitzending van VARA's Ontbijtradio om zodoende live verslag te doen van onze belevenissen ter plaatse.

Met het stijgen van de temperatuur, het is inmiddels meer dan 30° C, is de seeing er bepaald niet beter op geworden. Het planeetschijfje, dat eerst nog haarscherp op de zon geprojecteerd was, beweegt nu ongecontroleerd door het beeld. Eén ding staat nu al vast: het timen van het 3e contact zal bepaald geen simpele opgave worden.

Regelmatig passeren voorbijgangers, die het nieuws van de Venusovergang uit de media hebben opgepikt. Met ons arsenaal aan telescopen, kunnen zij nu zelf getuige zijn van deze unieke gebeurtenis waarover iedereen al de hele dag praat. Voor ons een welkome afwisseling.

Om 13.04 uur zal het 3e contact plaatsvinden, het moment waarop Venus de zonneschijf inwendig zal raken. Deze gebeurtenis zal tevens het einde van de Venusovergang aankondigen. We nemen weer stelling achter onze telescopen en volgen de ontwikkelingen op de voet.
Omdat de seeing aanzienlijk slechter is in vergelijking tot de ochtenduren, is de black drop dit keer beter zichtbaar. Zo blijkt maar weer eens dat de mate waarin dit effect waarneembaar is, wel degelijk verband houdt met de beeldresolutie.

Als rond 13.23 uur Venus zich langzaam maar zeker losmaakt van de zonneschijf, is deze gedenkwaardige gebeurtenis alweer voorbij. Met weemoed nemen we afscheid van het zwarte schijfje dat weer langzaam oplost in de duisternis. De vreugde overheerst, want we hebben voor onszelf het gevoel dat we vandaag geschiedenis geschreven hebben!

Ter gelegenheid van dit succes trekt Henk Bril een fles champagne open. Terwijl we zichtbaar van dit gouden vocht genieten, werpen we een blik naar het noorden. En jawel, daar zijn ze alweer: de eerste wolken.

In de uren die volgen, zijn we te gast bij Henk Bril en zijn vrouw Ursula. Met een voldaan gevoel nemen we onder het genot van plaatselijke lekkernijen de dag nog eens door. De eerstvolgende Venusovergang, die van 6 juni 2012, zal slechts gedeeltelijk vanuit Nederland zichtbaar zijn, als het die dag tenminste niet bewolt is. De conclusie is duidelijk: we hebben vandaag in ieder geval geluk gehad. Héél veel geluk ...



Sfeerbeelden van de Venusovergang

Onderstaande foto's geven een impressie van de sfeer tijdens de Venusovergang van 8 juni 2004 zoals we die vanuit Nieuwstadt hebben waargenomen. Ter gelegenheid van deze gebeurtenis heeft Henk Bril een schitterende DVD gemaakt waarin u ons, gezien door de ogen van de camcorder, met alle hilariteit van dien aan het werk kunt zien. De DVD, die in totaal 45 minuten duurt, is te bestellen via de website van Henk Bril.