Welkom op de homepage van Adri Gerritsen   -   sterbedekkingen, eclipsen en overige bedekkingsverschijnselen

De laatste jaren heeft het waarnemen van sterbedekkingen door planetoïden een grote vlucht genomen. De belangrijkste oorzaak van deze trend is gelegen in het feit dat de nauwkeurigheid van de voorspellingen steeds beter wordt. Eén van de factoren die hiertoe heeft bijgedragen, betreft de posities van de sterren. Ooit waren de berekeningen namelijk gebaseerd op stercatalogi zoals de SAO, die bekend stond om zijn vele fouten. Tegenwoordig wordt vooral gebruik gemaakt van andere bronnen, zoals de Tycho-2 en UCAC2. De posities van de sterren in beide catalogi hebben een nauwkeurigheid van enkele milliboogseconden of beter.
Een andere factor die meespeelt, is uiteraard de nauwkeurigheid waarmee de positie van de planetoïde in kwestie bekend is. Ook op dit terrein is de afgelopen jaren veel vooruitgang geboekt. Niet alleen omdat de baanelementen vandaag de dag beter bekend zijn, maar vooral vanwege de mogelijkheden die geavanceerde technieken ons te bieden hebben. Zo kan de positie van de planetoïde worden geverifieerd aan de hand van astrometrie. Op deze wijze wordt het mogelijk eventuele fouten in de positie tijdig op te sporen en de voorspellingen zonodig bij te stellen.


De voorspellingen

Het is geen eenvoudige opgave om een sterbedekking door een planetoïde precies te voorspellen, omdat de baanelementen van de planetoïden maar een beperkte nauwkeurigheid hebben. Het zou in dit verband vrijwel ondoenlijk zijn om voor deze vele duizenden kleine objecten de baanelementen te herzien, temeer daar de planeten er ook nog eens een storende invloed op uitoefenen. Het gevolg is dat de baanelementen dus voortdurend wijzigen en maar voor een relatief korte tijd als constant kunnen worden aangemerkt (we spreken dan ook van zogeheten oscillerende baanelementen).

Uitgaande van de gegevens zoals die voor de meeste planetoïden bekend zijn, zullen er aan de voorspelde posities al gauw fouten kleven in de ordegrootte van enkele tienden van boogseconden. Op het eerste gezicht lijkt dat wellicht weinig, maar dat is het zeker niet. We moeten ons namelijk realiseren dat planetoïden verhoudingsgewijs ver van de aarde staan, zodat een kleine fout in de positie al snel tot een grote verschuiving van het bedekkingspad op aarde zal leiden. Daar komt nog eens bij dat het bedekkingspad zélf veelal niet breder is dan een paar honderd kilometer. Al deze factoren bij elkaar zorgen ervoor dat de afwijking van het bedekkingspad aanzienlijk groter kan zijn dan de breedte van het bedekkingspad zelf. In de praktijk betekent dit dat het maar de vraag is óf je een bedekking te zien krijgt, zelfs als die voor je waarnemingsplaats is voorspeld. Dit probleem wordt tegenwoordig echter steeds meer ondervangen door gebruik te maken van last-minute astrometry waarbij kort vóór de bedekking de positie van zowel ster als planetoïde opnieuw wordt bepaald om zodoende tot een nauwkeuriger voorspelling te komen.

Zoals reeds eerder opgemerkt, hebben de voorspellingen een beperkte nauwkeurigheid. Indien u zich serieus wilt gaan toeleggen op het waarnemen van de sterbedekkingen door planetoïden, dan doet u er goed aan zich te abonneren op de mailinglist PLANOCCULT, die wordt onderhouden door Jan van Gestel (België). U kunt zich op PLANOCCULT abonneren door:

- een email te sturen naar de Planoccult mailinglist
- het onderwerpveld leeg te laten
- de volgende bodytekst op te nemen (zonder blokhaken): subscribe planoccult [Uw naam], [Uw land]

Het grote voordeel van deze mailinglist bestaat eruit dat u de beschikking krijgt over zogeheten last-minute predictions. Deze voorspellingen zijn beduidend nauwkeuriger dan die welke aan het begin van het jaar worden uitgevoerd. Indien een last-minute prediction aangeeft dat er vanuit uw waarnemingsplaats een bedekking optreedt, dan heeft u een goede kans er ook daadwerkelijk een te zien.


Hoe zal de bedekking zich voltrekken?

Sterbedekkingen door planetoïden en sterbedekkingen door de maan lijken in het geheel niet op elkaar. Zo duren sterbedekkingen door planetoïden relatief gezien erg kort; veelal niet langer dan 10 seconden. Daar komt nog eens bij dat de planetoïde, het object dat de ster bedekt, in de meeste gevallen erg zwak is. Soms zelfs zó zwak, dat deze niet of nauwelijks te zien is. De wijze waarop de bedekking zich zal voltrekken, wordt echter in belangrijke mate bepaald door de magnitude van de ster en die van de planetoïde. Om dit te illustreren, zal een drietal scenario's worden geschetst.

Dit is de meest ideale situatie. Helaas is het aantal heldere sterren dat wordt bedekt vrij gering, zodat we het in de praktijk veelal met minder gunstige omstandigheden moeten doen.

Dit gegeven heeft direct gevolgen voor het verloop van de bedekking. Vlak vóór de bedekking zien we namelijk niet één, maar twéé objecten: de ster én de planetoïde. Naarmate de bedekking nadert, zal het steeds moeilijker worden om beide objecten nog van elkaar te scheiden. Op een gegeven moment wordt dat zelfs onmogelijk en zullen beide versmelten tot één object waarvan de helderheid gelijk is aan de (logaritmische) optelsom van beide objecten afzonderlijk. Zouden de ster en de planetoïde bijvoorbeeld beide een magnitude van 7.5 hebben, dan zou de gezamenlijke helderheid ongeveer magnitude 6.8 bedragen.

Bedekkingen die tot deze categorie behoren, zijn visueel gezien nauwelijks of in het geheel niét waarneembaar. Dit wordt veroorzaakt door het feit dat de gecombineerde helderheid van beide objecten vlak vóór de bedekking, vrijwel geheel voor rekening komt van de planetoïde. Aangezien het licht dat tijdens de bedekking rest van dezelfde planetoïde afkomstig is, zal het uiteindelijke verschil in helderheidsafname zó klein zijn, dat er nauwelijks nog iets van te merken valt.
Dit soort bedekkingen kan -binnen zekere grenzen- alleen met behulp van videotechnieken worden waargenomen. Aangezien dit vaak gepaard gaat met de nodige investeringen, ligt deze tak van waarnemen vaak buiten het bereik van de beginnende amateur. Wie echter wél over de benodigde middelen beschikt, kan het op zijn minst eens proberen.

Of een bepaalde bedekking ook daadwerkelijk interessant is voor een waarnemer, wordt in hoge bepaald door de helderheidsafname van de ster (al dan niet in combinatie met de planetoïde) op het moment dat de bedekking een feit is. Deze helderheidsafname (magnitude drop) is zó bepalend voor het welslagen van de waarneming, dat deze altijd in de voorspellingen is terug te vinden.
Om de waarnemer in dit verband enig houvast te geven, worden voor een visuele waarneming veelal onderstaande uitgangspunten gehanteerd:

Het waarnemen

In tegenstelling tot het waarnemen van een sterbedekking door de maan, zult u zich bij een sterbedekking door een planetoïde extra goed moeten voorbereiden. Het gebied aan de hemel waar de bedekking zich gaat voltrekken, zal voor de meeste waarnemers namelijk onbekend terrein zijn. Aangezien zowel de ster als de planetoïde in verreweg de meeste gevallen ook nog eens lichtzwak zijn, komt het er dus op aan dat u in staat bent de ster tijdig te indentificeren. Ga daarom nooit op de bewuste dag op verkenningstocht, maar probeer ten minste een aantal dagen vóór de bedekking de ster aan de hand van de zoekkaartjes te vinden. Dit voorkomt veel stress op het moment dat het er daadwerkelijk om gaat spannen.

De meeste sterren die u in de lijst met voorspellingen aantreft, zijn van magnitude 10.0 of zwakker. Dit impliceert al direct dat u dit soort bedekkingen met een niet al te kleine telescoop zult moeten waarnemen. Omdat momenten van slechte seeing het sterbeeldje nog eens extra kunnen afzwakken, moet er bovendien sprake zijn van een extra marge om te voorkomen dat u slachtoffer wordt van zogeheten spookbedekkingen. Het is daarom raadzaam om een telescoop te gebruiken met een minimale diameter van 15 cm.

Aan de hand van de voorspellingen kan worden vastgesteld op welk moment een eventuele bedekking voor Nederland zal plaatsvinden. Hierbij dient tevens rekening te worden gehouden met afwijkingen in de voorspellingen én de eventuele aanwezigheid van begeleiders nabij de planetoïde. Afhankelijk van de snelheid waarmee de planetoïde beweegt, komt dit gemiddeld neer op een tijdvenster van ongeveer 20 minuten. De waarneming wordt 10 minuten vóór het voorspelde tijdstip gestart en 10 minuten erna weer beëindigd.
Het verdient aanbeveling om altijd waar te nemen, zelfs als een last-minute prediction aangeeft dat de bedekkingszone niét over Nederland loopt: u heeft immers altijd een kans dat een (onbekende) begeleider van de planetoïde vanuit uw waarneemplaats de betreffende ster bedekt!

Nadat de waarneming is verricht, kan deze worden gerapporteerd op een speciaal daarvoor bestemd waarnemingsformulier. U dient zich te realiseren dat ook waarnemingen waarbij de ster niét werd bedekt waardevolle informatie bevatten voor degenen die zich met de reductie van dit soort bedekking bezighouden. Het verdient daarom aanbeveling om ook in dergelijke gevallen te rapporteren.

De resultaten

Het waarnemingen van een sterbedekking door een planetoïde is een uitermate spannende gebeurtenis, al is het alleen maar omdat je van tevoren nooit helemaal zeker bent van hetgeen je te zien krijgt. Daar staat echter tegenover dat de kans op een succesvolle bedekking relatief klein is. Hiervoor is een aantal oorzaken aan te wijzen. Op de eerste plaats worden er per jaar vrij weinig sterren helderder dan magnitude 10 á 11 door een planetoïde bedekt. En als er al een bedekking plaatsvindt, dan nog is het maar afwachten of de weergoden ons gunstig zijn gezind. En tenslotte hebben we ook nog eens te maken met de voorspelling. Deze kan in eerste instantie aanleiding geven tot optimisme, maar niet zelden blijkt achteraf de bewuste bedekkingszone niét over Nederland te hebben gelopen (het omgekeerde kan natuurlijk óók voorkomen). Het is dus van belang dat we ons niet uit het veld laten slaan na een paar mislukkingen, maar vol goede moed doorgaan. En áls we dan een keer succes hebben geboekt, dan smaakt de overwinning extra zoet.

Eberhard Bredner, een zeer actief waarnemer, heeft dit soort bedekkingen ooit eens treffend verwoord door op te merken dat "hij zich gelukkig zou prijzen als hij gedurende zijn actieve loopbaan in totaal een halve minuut in de schaduw van een planetoïde zou kunnen staan". Tsja, je hebt relativeren én relativeren ...

De afgelopen jaren hebben diverse amateurs vanuit Nederland een sterbedekking door een planetoïde waargenomen. In de meeste gevallen betekende dat een persoonlijke overwinning, omdat het aantal mislukkingen bij dit soort bedekkingen nu eenmaal vele malen groter is dan het aantal successen, getuige onderstaande tabel. Het komt er dus vooral op aan de moed nooit op te geven!

In dit verband mag één bedekking zeker niet onvermeld blijven: de bedekking van de ster Regulus door planetoïde 166 Rhodope. Op 19 oktober 2005 zag Wim Nobel deze heldere ster (magnitude 1.4) gedurende 1.9 seconden achter de planetoïde schuilgaan. De waarneming, die met behulp van video is vastgelegd, werd verricht vanuit Spanje.

Van alle waarnemingen die worden gerapporteerd, is slechts 17% positief. De overige 83% betreft pogingen die uiteindelijk niet tot een bedekking hebben geleid. De kans op succes zal in werkelijkheid nóg iets kleiner zijn, aangezien niet alle waarnemers de moeite zullen nemen te rapporteren op het moment dat zij het geluk niet aan hun zijde hadden. Toch wordt aangeraden om zo veel mogelijk waar te nemen, al is het alleen maar omdat u op deze manier mogelijk een begeleider van een planetoïde op het spoor kunt komen.

Wie meer wil lezen over het onderwerp sterbedekkingen door planetoïden, moet zeker eens een kijkje gaan nemen op de website van Eric Frappa. Op deze site treft men tevens een volledig overzicht aan van de rapportages die de afgelopen jaren zijn ingezonden.

Een andere site, die u in dit verband zeker niet mag missen, is die van Steve Preston. Aan de lijst met sterbedekkingen door planetoïden, die voor de komende weken op het programma staan, lijkt bijna geen einde te komen. Houdt u er echter wel rekening mee dat slechts een enkele bedekking vanuit Nederland zichtbaar zal zijn. Of het in dergelijke gevallen ook daadwerkelijk tot een bedekking komt, kan niemand u op voorhand garanderen; dat blijft deels een kwestie van geluk ...