Welkom op de homepage van Adri Gerritsen   -   sterbedekkingen, eclipsen en overige bedekkingsverschijnselen

Indien we ons de maan zouden voorstellen als een bol met een diameter van 1 meter, dan steken de hoogste bergtoppen ongeveer 1½ millimeter boven het oppervlak uit. Het is dan ook aan de gekartelde maanrand te danken dat zich op de grens van een bedekking verschijnselen afspelen waar je normaal gesproken nooit bij stil zou staan. Omdat in dit soort situaties de ster namelijk vrijwel evenwijdig aan het maanoppervlak beweegt, kan het sterlicht meerdere keren -door verschillende bergtoppen- aan ons oog onttrokken worden: we spreken dan van een rakende sterbedekking. Het aantal bedekkingen dat in zo'n geval zal plaatsvinden, is sterk afhankelijk van de vorm van het maanprofiel ter plaatse. Onder zeer gunstige omstandigheden, kan een ster tot wel 20 keer verdwijnen en weer tevoorschijn komen.
In het algemeen geldt dat de kans op meerdere bedekkingen groter is zodra de ster de zuidelijke maanrand raakt. De verklaring hiervoor is vrij simpel: het zuidelijk halfrond van de maan bevat hogere bergtoppen, die veelal ook nog eens snel worden afgewisseld door diepe dalen. Als gevolg hiervan ontstaat een veel grilliger reliëf in vergelijking tot de noordelijke helft van de maanbol. Hiermee is natuurlijk niet gezegd dat rakende bedekkingen aan de noordelijke maanrand niet interessant zouden zijn, in tegendeel. Omdat het maanprofiel langs de noordelijke maanrand namelijk veel meer is afgevlakt, loopt het vaker evenwijdig aan de bewegingsrichting van de ster. De kans op een groot aantal in- en uittredes neemt hiermee dus toe. Het is moeilijk om op voorhand te voorspellen waar je precies moet gaan staan om zoiets te zien: de bandbreedte (evenwijdig aan het maanoppervlak) is namelijk érg klein (minder dan 0.1 boogseconde).

Parallax en grenslijn

Iedereen kent het verschijnsel wel: je kijkt afwisselend met één oog en ziet een voorwerp dat zich dichtbij bevindt verspringen tegen een verderweg gelegen achtergrond. Dit effect is staat bekend onder de naam parallax. Naarmate een object verder weg staat, moet de basislijn waarlangs gekeken wordt steeds groter zijn om een bepaalde verplaatsing op te kunnen merken.
De parallax heeft óók gevolgen voor rakende sterbedekkingen, aangezien dit effect er voor zorgt dat de maan zal verschuiven ten opzichte van de hemelachtergrond (de sterren). In de praktijk blijkt dat de maan zich gemiddeld 0.5 boogseconden verplaatst voor iedere kilometer die je op het aardoppervlak aflegt. De precieze waarde hangt nauw samen met de hoogte van de maan boven de horizon.

De parallax geeft aan rakende sterbedekkingen een extra dimensie. Indien je namelijk met meerdere personen vanuit verschillende locaties naar zo'n bedekking kijkt, dan zal iedereen de bedekking op een geheel eigen wijze ervaren. Zo kan het gebeuren dat iemand vier in- en uittredes te zien krijgt, terwijl een ander (op een paar honderd meter afstand) het moet doen met slechts één in- en uittrede.

Waarom rakende sterbedekkingen waarnemen?

Nu we weten wat een rakende sterbedekking inhoudt, zou je je kunnen afvragen wat de toegevoegde waarde is van dit soort waarnemingen. Laten we vooropstellen dat de meesten het ervaren als een spannende belevenis, omdat je immers nooit precies van te voren weet wat je te zien krijgt. Daarnaast biedt het waarnemen van een rakende bedekking een uitgelezen kans om met collega amateurastronomen in contact te komen. Iedereen die ooit heeft deelgenomen aan een expeditie, zal kunnen bevestigen dat het een ervaring is die voor altijd in je geheugen staat gegrift. Zo valt er tijdens elke expeditie wel iéts voor dat jaren later nog de nodige gespreksstof oplevert.
Gezien vanuit wetenschappelijk perspectief, is het waarnemen van rakende sterbedekkingen eveneens een zinvolle vrijetijdsbesteding. Van de kennis die men langs deze weg over het maanprofiel vergaart, wordt namelijk dankbaar gebruik gemaakt bij het analyseren van zonsverduisteringen. De achterliggende gedachte is dat de duur van de totale fase én de ligging van de noordelijke- en zuidelijke begrenzing van de totaliteitszone (bepaalt door van de vorm van het maanprofiel) belangrijke informatie oplevert met betrekking tot de diameter van de zon. Door op deze wijze een groot aantal zonsverduisteringen te bestuderen, kan uiteindelijk iets gezegd worden over het al dan niet variabel zijn van de zonsdiameter: hiermee is de link gelegd met het onderwerp sterevolutie.

Het nauwgezet fotograferen van de maanrand, zoals dat bijvoorbeeld aan het begin van de vorige eeuw werd gedaan, levert in vergelijking tot rakende bedekkingen een minder nauwkeurig beeld op van het maanprofiel. Daarnaast speelt nog een ander gegeven een rol: niet ieder deel van de maanrand kán gefotografeerd worden. Zo blijken er gebieden te zijn die altijd in het donker zijn gehuld, omdat ze verstoken blijven van zonlicht. Deze plaatsen op de maanrand, die worden aangeduidt met de term Cassini-regio, zijn volledig afhankelijk van de informatie die op basis van rakende sterbedekkingen ter beschikking komt.

Invloed van het maanprofiel

De grenslijn is niet per definitie de plaats waar het allemaal gebeurt; dat hangt namelijk af van de vorm van het maanprofiel en de plaats die je als waarnemer t.o.v. deze grenslijn inneemt. Als tweede stap wordt dan ook altijd gekeken naar de vorm van het maanprofiel. Op deze manier wordt het mogelijk een boven- en ondergrens af te leiden. Tussen deze twee lijnen, die meestal een paar kilometer t.o.v. de grenslijn verschoven zijn, zal de bedekking als rakend worden ervaren. Daarbuiten ziet men ofwel een langdurige bedekking, of een samenstand tussen ster en maan. Met name laatstgenoemd fenomeen is erg berucht. Zo kwam het in het verleden nogal eens voor dat waarnemers, die vaak honderden kilometers in de nachtelijke uren hadden gereisd, de ster letterlijk langs de maanrand zagen scheren. Dit verschijnsel, ook wel miss genoemd, was vaak aanleiding tot verhitte discussies. Door de sterk verbeterde nauwkeurigheid van de maanpositie, sterpositie én de correcties die in de loop der jaren op het maanprofiel zijn aangebracht, komt dit soort teleurstellingen nauwelijks nog voor.

Met het beschikbaar komen van beide lijnen, in bovenstaande figuur weergegeven in rood en groen, hoeft alleen nog maar een vertaalslag gemaakt te worden waarbij de afstand tot de reeds eerder ingetekende gemiddelde grenslijn van boogseconden op het maanoppervlak wordt omgezet naar kilometers op het aardoppervlak. Op deze wijze kunnen de aldus verkregen lijnen eveneens aan de topografische kaart worden toegevoegd.

De posten

Zodra duidelijk is tussen welke boven- en ondergrens de rakende bedekking zich afspeelt, kan worden begonnen met het intekenen van de diverse posten die door de waarnemers zullen worden ingenomen. Dit lijkt een routineklus, maar dat is het zeker niet. Er zal namelijk gelet moeten worden op een evenredige verdeling van de posten tussen de twee lijnen én op het feit dat je niet iedereen zomaar ergens neer kunt zetten. In de praktijk worden daarom alle posten, nadat ze op de topografische kaart zijn ingetekend, ter plekke verkend. Vaak zal blijken dat een post minder geschikt is vanwege hinderlijke obstakels of het aanwezig zijn van een gevaarlijke verkeerssituatie. In dergelijke gevallen rest niet anders dan het uitzoeken van een nieuwe post. Daarbij moet er natuurlijk wel op gelet worden dat zo'n alternatieve post bij benadering dezelfde afstand tot de grenslijn heeft als zijn voorganger.
In de praktijk worden gemiddeld 5 á 10 posten per rakende bedekking ingericht. Indien de omstandigheden zéér gunstig zijn (een heldere ster raakt onder optimale condities de donkere maanrand), dan is dat aantal veelal groter. De kans bestaat immers dat er meer waarnemers op het spektakel afkomen.

Google Earth

De laatste jaren is Google Earth een belangrijk hulpmiddel geworden als het gaat om de voorbereiding van expedities naar rakende sterbedekkingen. Om van de mogelijkheden die Google Earth ons biedt optimaal gebruik te kunnen maken, heb ik in 2008 een Excel spreadsheet ontwikkeld waarmee het mogelijk is de grenslijn en bijbehorende posten eenvoudig in te kunnen tekenen. Alle nadelen die zijn verbonden aan het gebruik van een topografische kaart behoren hiermee tot het verleden. De werking is als volgt.

Nadat een expeditieleider te kennen heeft gegeven welke rakende sterbedekkingen er gedurende een bepaald jaar in aanmerking komen voor het inrichten van een expeditie, ga ik aan de slag. Op basis van berekeningen, wordt het spreadsheet voorzien met de nodige gegevens die betrekking hebben op de ligging van de grenslijn. Daarna wordt het spreadsheet naar de expeditieleider gemailed. Deze kan vervolgens, gebruik makend van het maanprofiel, de waarnemers op een strategische wijze ten opzichte van deze grenslijn positioneren. De keuze die hierbij gemaakt wordt, kan in het spreadsheet worden aangegeven middels een afstand tot de grenslijn in combinatie met een door de expeditieleider te kiezen kleur. Nadat op deze wijze alle posten ten opzichte van de grenslijn zijn gedefinieerd, rest nog slechts het klikken op een knop waarmee een zogeheten kml-bestand gegenereerd wordt. Door nu vervolgens dit bestand aan te klikken, wordt Google Earth gestart en de grenslijn ingetekend. Tevens wordt een aantal daaraan parallel lopende lijnen zichtbaar in de kleur die de expeditieleider reeds eerder had opgegeven in het spreadsheet. Vervolgens kan, door gebruik te maken van de functionaliteiten die Google Earth biedt, een geografisch geschikte locatie worden gezocht voor het plaatsen van de diverse posten.


Het inrichten van een expeditie: wat komt daar zoal bij kijken?

Hoe gaat het inrichten van een expeditie nu eigenlijk precies in zijn werk? Om een duidelijk beeld te krijgen, zal hier stap voor stap beschreven worden wat daar allemaal bij komt kijken.


Om te beginnen moet je natuurlijk weten wélke rakende bedekkingen gedurende een bepaald jaar in aanmerking komen voor het inrichten van een expeditie. Veel rakende bedekkingen vallen namelijk al op voorhand af, omdat de condities waaronder deze plaatsvinden niet gunstig zijn. In dit verband spelen meerdere factoren een rol, die gezamenlijk een antwoord geven op de vraag of een bepaalde rakende bedekking zichtbaar is of niet. De eerste vijf factoren hebben betrekking op de sterbedekking. De laatste vijf zeggen in feite iets over de middelen van de waarnemer en diens voorkeuren.

Het moge duidelijk zijn dat het niet realistisch is om als voorwaarde te stellen dat aan álle uitgangspunten moet zijn voldaan, omdat hiermee vrijwel elke rakende bedekking meteen zou afvallen. We zullen dus een afweging moeten maken of het, gezien de omstandigheden, loont om de bedekking waar te nemen. Om op deze vraag een antwoord te krijgen, is destijds door Bradley E. Schaefer, verbonden aan het NASA-Goddard Space Flight Center, een algoritme ontwikkeld dat op basis van de meest belangrijke factoren een indicatie geeft met betrekking tot de zichtbaarheid. Alhoewel het algoritme in beginsel is toegesneden op doorsnee bedekkingen, geeft het toch voldoende houvast om in de praktijk als selectiecriterium te kunnen worden gebruikt.

Op basis van de voorspellingen gaan de expeditieleiders vervolgens verder aan de slag. Doel is te komen tot een definitieve keuze met betrekking tot de rakenden waarvoor zij een expeditie willen gaan inrichten. Hierbij wordt nog eens kritisch gekeken naar de diverse factoren die van invloed zijn op de waarneembaarheid. Zo worden veelal géén expedities op touw gezet naar marginaal waarneembare rakende bedekkingen die op een doordeweekse dag in de vroege ochtenduren plaatsvinden. Zeker niet als daar ook nog eens een grote reisafstand voor moet worden afgelegd.

In onderling overleg vindt verdere afstemming plaats, zodat eventuele doublures kunnen worden voorkomen. Het zou namelijk weining zinvol zijn om binnen een straal van 10 kilometer meerdere expedities in te richten. Ook met onze zusterwerkgroepen in België en Duitsland worden in dit verband jaarlijks afspraken gemaakt.


Nadat een rakende bedekking door een expeditieleider is aangemeld, krijgt deze de beschikking over de precieze coördinaten van de grenslijn in de vorm van een set X- en Y-waarden. De betreffende lijn kan nu vervolgens op een topografische kaart worden ingetekend. De expeditieleider krijgt daarnaast tevens inzage in het maanprofiel dat op dié specifieke rakende bedekking van toepassing is.

Tot zover staat er nog maar één lijn ingetekend op de topgrafische kaart: de lijn waar de ster zal raken aan de gemiddelde maanrand. Op grond van de vorm van het maanprofiel wordt hier nog een tweetal lijnen aan toegevoegd. Deze lijnen, die de noordelijke- en zuidelijke begrenzing van de rakende bedekking aangeven, worden afgeleid uit de vorm van het maanprofiel. Allereerst wordt gekeken naar de ligging van de hoogste bergtop. Deze markeert namelijk de overgangszone tussen bedekking en conjunctie. Afhankelijk van de plaats waar de ster de maan zal raken, wordt dit de noordelijke- óf zuidelijke begrenzing. De ligging van de andere lijn wordt bepaald door het diepste dal; daar waar de rakende bedekking overgaat in een aaneengesloten bedekking.
Door gebruik te maken van de schaalverdeling die op het maanprofiel is aangebracht, kunnen de hoogteverschillen van het maanprofiel, uitgedrukt in boogseconden, worden herleid tot kilometers op het aardoppervlak. De noordelijke- en zuidelijke begrenzing kunnen nu eveneens op de topografische kaart worden ingetekend.

Als alternatief voor de topografische kaart, zal een expeditieleider in de regel gebruik maken van het speciaal voor dit doel ontwikkelde spreadsheet. Deze werkwijze is niet alleen sneller, maar ook minder foutgevoelig. Bovendien wordt het proces als geheel, door gebruik te maken van het spreadsheet, als prettiger ervaren.


Nu het gebied is afgebakend waartussen de rakende bedekking zich zal afspelen, kan een aanvang worden gemaakt met het intekenen van de posten. Een eerste aanzet hiertoe wordt gegeven door markeringen die op de topografische kaart duidelijk herkenbaar zijn, zoals bijvoorbeeld een landweggetje. Bij het maken van dit soort keuzes staat de veiligheid van de waarnemer altijd voorop. Daarom worden te allen tijde plaatsen vermeden waar mogelijk van een onveilige verkeerssituatie sprake kan zijn. Ook de onmiddellijke nabijheid van greppels, sloten en meer van dat soort ongerief maken een plek niet uitverkoren.

Bij de inrichting van de posten wordt tevens rekening gehouden met onderstaande punten:

–

Waarnemers worden nooit in de onmiddellijke nabijheid van de lijn geplaatst waar mogelijkerwijs een miss verwacht kan worden: als veilige marge wordt een afstand van een paar honderd meter gehanteerd.

–

Er worden 5 á 10 posten geselecteerd, afhankelijk van de toeloop die verwacht kan worden op grond van de omstandigheden.

–

De posten worden niet te dicht op elkaar geplaatst, maar op een minimale onderlinge afstand van zo'n 500 meter.

–

Op papier kan een post er schitterend uitzien, maar in de praktijk kan dat nogal tegenvallen: verkeersdrukte, lawaai, veel bekijks, een modderig grasland, té weinig ruimte om de auto te parkeren. Het zijn allemaal factoren die ervoor zorgen dat er naar een andere locatie moet worden uitgekeken. Posten worden daarom altijd, nadat ze op een topografische kaart zijn ingetekend, ter plekke verkend.
Als een post bij nader inzien niet zo geschikt lijkt, dan is het zaak een nieuwe te zoeken. Belangrijk uitgangspunt daarbij is dat de nieuwe post ongeveer een gelijke afstand tot de grenslijn van de gemiddelde maanrand heeft als de vorige, omdat er anders een bepaalde mate van overlap met andere posten gaat ontstaan.

Het is aan te bevelen de directe omwonenden, of instanties zoals de politie, op voorhand in te lichten over hetgeen te gebeuren staat. Wat voor ons heel normaal is, kan voor een ander namelijk ogen als de voorbereiding van een terroristische aanslag. Dit gegeven is met name van belang indien wordt waargenomen in de onmiddellijke nabijheid van grote industriële complexen zoals olieraffinaderijen.


Zodra de expeditieleider alles in kaart heeft gebracht, is het moment aangebroken waarop de uitnodiging kan worden gemaakt. Iedere uitnodiging bevat een overzicht van de omstandigheden waaronder de rakende bedekking plaatsvindt (magnitude ster, maanfase, zonshoogte etc.) en een routebeschrijving. Dit laatste is van groot belang, omdat rakende bedekkingen vrijwel altijd op een locatie plaatsvinden waar nog nooit een deelnemer is geweest.
Iedere uitnodiging bevat tevens een indicatie van de minimaal benodigde kijkerdiameter. De reden hiervoor is simpel: het zou jammer zijn als u in het holst van de nacht tot de ontdekking zou moeten komen dat uw kijker onder deze omstandigheden nét een paar maatjes te klein is. Verreweg de meeste expedities die worden ingericht, zijn toegankelijk voor telescopen met een kijkerdiameter van 15 cm of minder.


De meeste expeditieleiders voeren vlak vóór de rakende bedekking nog een laaste controle uit met betrekking tot de routebeschrijving en de ingerichte posten. Het zal namelijk niet de eerste keer zijn dat één of meerdere posten plotsklaps onbereikbaar blijken, omdat daags ervoor het wegdek is opengebroken. Omleidingen kunnen vaak roet in het eten gooien als het gaat om de routebeschrijving. Gelukkig beschikken we tegenwoordig over het medium email, zodat waarnemers in dit soort situaties tijdig kunnen worden ingelicht.



De uitgangspunten van een rakende sterbedekking

Het waarnemen van een rakende sterbedekking heeft, wetenschappelijk gezien, een tweetal concrete doelen voor ogen:

• het bepalen van de vorm van het maanprofiel


Uit de waarnemingen kan de vorm van het maanprofiel worden afgeleid. Dit is uiteraard alleen met voldoende nauwkeurigheid te realiseren, indien er ook voldoende waarnemingen beschikbaar zijn.
Door de in- en uittredes van elke waarnemer afzonderlijk grafisch weer te geven, ontstaat er uiteindelijk een patroon dat de vorm van de maanrand verraadt. Het gaat in dit geval om het krijgen van antwoord op de vraag of er -relatief gezien- afwijkingen zitten in het maanprofiel zoals wij dat menen te kennen. Zo kan bijvoorbeeld blijken dat bepaalde bergpieken in werkelijkheid niet blijken te bestaan, terwijl er voor het overige deel van het reliëf wél overeenstemming bestaat tussen voorspellingen en werkelijkheid.

Naast de eerder genoemde relatieve afwijkingen, kunnen op basis van de waarnemingen ook eventuele absolute verschillen aan het licht komen. In dergelijke gevallen klopt de vorm van het maanprofiel weliswaar vrij goed met hetgeen we zouden verwachten, maar moet het profiel als geheel worden verschoven om het op de waarnemingen aan te laten sluiten. We spreken in zo'n geval van een shift. Afhankelijk van de richting waarin het maanprofiel moet worden verschoven, wordt daar nog de aanduiding noord of zuid aan toegevoegd.
Ofschoon de shiftgrootte per rakende bedekking kan variëren, blijft deze in het algemeen beperkt tot slechts 0.1 á 0.2 boogseconden. Uitschieters naar boven zijn evenwel nooit uit te sluiten. Berucht in dit verband zijn de rakenden die plaatsvinden in de zogeheten Cassini-regio. Dit gebied kan fotografisch gezien niet in kaart worden gebracht, omdat het verstoken blijft van zonlicht. Het gevolg hiervan is dat op voorhand weinig bekend is over de vorm van het betreffende maanprofiel. De enige informatie waarover we beschikken, is vaak afkomstig van, hoe kan het ook anders, rakende sterbedekkingen ...

Aan het begin van de vorige eeuw is de maanrand op uitgebreide schaal gefotografeerd. Deze klus, die vanuit diverse observatoria ter wereld werd uitgevoerd, heeft vele jaren in beslag genomen. Dat het zolang heeft moeten duren, komt door het feit dat we telkens tegen een 'andere' maanrand aankijken. Niet alleen omdat het perspectief van een waarnemer op aarde als gevolg van de parallax steeds wijzigt, maar ook door het heen en weer schommelen van de maan zelf. Dit effect, beter bekend als libratie, zorgt er voor dat de vorm van de maanrand, zoals wij die vanaf de aarde ervaren, voortdurend wisselt. Het duurt dus enige tijd voordat je een representatieve set met maanranden op de fotografische plaat hebt staan die vervolgens ook nog eens stuk voor stuk moeten worden geijkt.
Met de publicatie van het standaardwerk The Marginal Zone Of The Moon door C.B. Watts (1963), werd deze omvangrijke operatie afgesloten. Het boek bevat in totaal 1800 kaarten, voor iedere hoek van 0.2 graden langs de maanrand één. Iedere kaart bevat een raster waarop de libratie in lengte en -breedte is uitgezet. Op basis van hoogtelijnen, die op het raster zijn aangebracht, wordt het mogelijk, gebruik makend van interpolatie, de vorm van de maanrand af te leiden.
In vroeger tijden was dit een zeer tijdrovende bezigheid die bovendien ook nog eens erg foutgevoelig was. Tegenwoordig hebben we echter de beschikking over een database waarin alle kaarten gedigitaliseerd zijn opgeslagen. Het opvragen van een maanprofiel kost nu nog slechts een fractie van een seconde.

In tegenstelling tot de positie van maan en sterren, staan deze kaarten nou niet bepaald bekend om hun hoge nauwkeurigheid, integendeel. Daar waar de overige fouten niet meer dan 0.01 boogseconden bedragen, moeten we voor wat betreft het maanprofiel tevreden zijn met een marge van 0.2 á 0.3 boogseconden. Om aan dit probleem enigszins het hoofd te bieden, is door IOTA•ES het project Moonlimb gestart. Dit project stelt zich ten doel de (systematische) fouten zoals die in de kaarten van C.B. Watts aanwezig zijn, te corrigeren. Vele tienduizenden reeds waargenomen sterbedekkingen dienen hierbij als referentiemateriaal.



Kaguya

Na jaren van uitstel, werd op 14 september 2009 het Japanse ruimtevaartuig Selene gelanceerd. De naam is afgeleid van Selenological and Engineering Explorer. De Japanse bijnaam: Kaguya. De missie had zich meerdere doelen gesteld:

     - bestudering van de oorsprong van de maan en de geologische evolutie
     - het verzamelen van informatie met betrekking tot het maanoppervlak
     - het verrichten van metingen aan het gravitatieveld van de maan

Op het eerste gezicht lijkt er geen direct verband te zijn met rakende sterbedekkingen. Toch blijkt dat bij nadere bestudering wel degelijk het geval te zijn. De Kaguya-missie, die op 10 juni 2010 ten einde kwam, heeft namelijk voor vele miljoenen punten op het maanoppervlak zéér nauwkeurige hoogtemetingen verricht. Het zijn met name de punten op het maanoppervlak die van de aarde uit gezien langs de maanrand kunnen liggen, die voor ons erg interessant zijn. In feite kan hiermee een nieuwe database gecreëerd worden die de versie van Watts op alle fronten overtreft. Zo kenmerkt de dataset van Kaguya zich niet alleen door een hogere dichtheid van de meetpunten, maar is de nauwkeurigheid ook nog eens aanzienlijk beter. Daar waar de Watts database gemiddeld een nauwkeurigheid heeft van 0.3 boogeseconden, haalt Kaguya met gemak 0.05 boogseconden. De Kaguya data heeft echter nog een ander groot voordeel: de Cassini-regio bestaat niet meer. Immers, daar waar de Watts database werd geteisterd door gebieden die van de aarde uit gezien nooit verlicht waren, en waarvan dus ook geen fotografische opnamen gemaakt konden worden, heeft Kaguya ongestoord zijn werk kunnen doen. Voor de laserstraal van het ruimtevaartuig maakte het namelijk niet uit of een punt op het maanoppervlak verlicht is of niet. Al met al kan gesteld worden dat Kaguya een revolutie teweeg gebracht heeft voor iedereen die zich met rakende sterbedekkingen bezighoudt.
Mitsuru Soma heeft voor een aantal rakende bedekkingen uit het verleden de resultaten naast elkaar gezet. De vergelijking tussen de reducties van rakende sterbedekkingen, die zijn gebaseerd op het maanprofiel van Watts en die van Kaguya, spreekt boekdelen.



Het waarnemen van een rakende sterbedekking

Nu u op de hoogte bent van het fenomeen rakende bedekking, wilt u natuurlijk ook graag weten hoé een rakende bedekking in de praktijk wordt waargenomen. Voordat we deze vraag beantwoorden, zullen we eerst eens een blik werpen op de telescoop die hiervoor nodig is.


De grootte van de benodigde telescoop varieert al naar gelang de omstandigheden waaronder de rakende bedekking plaatsvindt. De lijst met voorspellingen, zoals die door de Nederlandse Vereniging van Waarnemers van Sterbedekkingen wordt gepubliceerd, gaat uit van een maximale kijkerdiameter van 15 á 20 cm. Dit is een praktische overweging, omdat deze lijst anders véél te groot zou worden. Het zou bovendien niet erg zinvol zijn de lat voor wat betreft de kijkerdiameter hoger te leggen, aangezien het aantal deelnemers dat dan nog op een expeditie af zou komen vrijwel nihil zou zijn.

Rakende sterbedekkingen vereisen een geheel eigen manier van waarnemen. Daar waar het moment van in- of uittrede van een doorsnee bedekking met hoge nauwkeurig te voorspellen valt, zien we ons bij rakende sterbedekkingen geconfronteerd met een ster die een zéér lage relatieve snelheid heeft ten opzichte van het maanoppervlak. Dit betekent dat de kleinst mogelijke fout in het verwachte maanprofiel al grote gevolgen kan hebben voor het moment waarop de ster daadwerkelijk verdwijnt of weer tevoorschijn komt. Het kan zelfs voorkomen dat er bedekkingen optreden, terwijl we dat op grond van de voorspellingen niet eens zouden hebben verwacht. De omgekeerde situatie is uiteraard ook mogelijk. Dit alles maakt rakende sterbedekkingen tot een uitdagende én spannende bezigheid.

Het zal duidelijk zijn dat we voor wat betreft het tijdvenster van de waarneming een zekere marge moeten inbouwen. Een handige vuistregel is de volgende: begin een waarneming 5 minuten vóór het centrale bedekkingstijdstip en beëindig deze 5 minuten erná. De waarneming duurt in totaal dus 10 minuten. Het centrale bedekkingstijdstip is in deze context het moment waarop de ster de gemiddelde maanrand het dichtst is genaderd. Merk op dat er op zo'n moment dus geen bedekking gaande hoeft te zijn; dat hangt immers af van het maanprofiel en de positionering van de waarnemer. Het centrale bedekkingstijdstip wordt eveneens op de voorspelling en de uitnodiging vermeld.


Bij een rakende sterbedekking wordt onderscheid gemaakt tussen een aantal verschijnselen, die vaak in een bepaalde combinatie voorkomen.

Dit is de meest eenvoudige én goedkope oplossing. Als randvoorwaarde geldt dat de stopwatch over voldoende geheugen moet beschikken. Het idee is simpel: telkens wanneer één van de reeds eerder genoemde verschijnselen optreedt, wordt de laptime van de stopwatch ingedrukt.
Aan het begin en einde van de waarneemsessie dient de stopwatch aan een betrouwbaar tijdsein geijkt te worden. Eventuele afwijkingen kunnen hiermee worden gecorrigeerd.
Deze methode heeft zijn beperkingen: zo kan achteraf op basis van de tijdstippen niet meer worden achterhaald met wélk verschijnsel we te maken hebben. We zullen dit dus goed moeten onthouden. Aan dit probleem kan echter tegemoet gekomen worden door op een cassetterecorder het soort verschijnsel in te spreken op het moment dat we de laptime van de stopwatch indrukken.

Een ervaren waarnemer zal doorgaans de voorkeur geven aan deze methode, waarbij de gebeurtenissen op een cassetterecorder worden ingesproken. Gelijktijdig worden de akoestische signalen van een tijdseinzender opgenomen. Hierbij wordt veelal gebruik gemaakt van een DFC77 klokje, dat iedere seconde een duidelijk hoorbare secondepuls afgeeft. Op deze manier kunnen de gebeurtenissen achteraf aan een tijdstip worden gerelateerd.

Deze manier van waarnemen houdt het midden tussen de meer traditionele technieken, die gebruik maken van een tijdseinontvanger, en de geavanceerde methoden die zeer lichtgevoelige camera's vereisen.
De webcam heeft als voordeel dat een lage aanschafprijs kan worden gecombineerd met de luxe van een camera. In dit geval wordt het beeld van de webcam vastgelegd op de harddisk van een laptop (een PC is in dit verband minder gebruikelijk, omdat rakende bedekkingen veelal ver van huis plaatsvinden). Tegelijk met de opname worden de akoestische signalen van een tijdseinzender vastgelegd, door gebruik te maken van de microfoon van de webcam. Het uitmeten van de bedekkingstijdstippen is normaal gesproken geen eenvoudig klusje. Om aan dit probleem tegemoet te komen, kunt u gebruik maken van het programma WOTAP. Met behulp van deze software, die ik in 2005 heb geschreven, wordt het allemaal een stuk eenvoudiger.
U moet er echter wél rekening mee houden dat met behulp van deze techniek alleen rakende bedekkingen van relatief heldere sterren kunnen worden vastgelegd: de optische prestaties van een webcam zijn nu eenmaal niet te vergelijken met die van een lichtgevoelige camera en/of het menselijk oog.

Deze methode is veruit het meest te prefereren, aangezien hiermee de hoogst mogelijke nauwkeurigheid kan worden behaald (~0.01 seconde). Bovendien kunnen we op deze wijze een rakende bedekking thuis op ons gemak nog eens analyseren. Nadeel is echter wel dat het een vrij kostbare aangelegenheid is. Afhankelijk van de kwaliteit die u wenst, moet u namelijk rekenen op een investering van € 1000,- á € 2000,-

Een praktijkvoorbeeld

We hebben al gezien dat er voor het organiseren van een expeditie naar een rakende sterbedekking het nodige komt kijken. Niet alleen op het gebied van de berekeningen, maar ook bij de voorbereidingen die door de expeditieleider getroffen moeten worden. Maar wat betekent het deelnemen aan een expeditie nu eigenlijk voor een waarnemer? Om u hiervan een beeld te geven, zal een mogelijk scenario worden geschetst.

Als vertrekpunt hanteren we het overzicht waarop de grijnslijnen van de rakende bedekkingen voor een bepaald jaar staan vermeld. Voor iedere rakende bedekking is tevens aangegeven óf, en zo ja, wáár er een expeditie zal worden ingericht. Niet voor iedere rakende bedekking wordt immers een expeditie op touw gezet. Het kan echter ook gebeuren dat er meerdere expedities voor dezelfde rakende bedekking worden georganiseerd.

Het is van belang dat u rekening houdt met de (on)mogelijkheden van uw telescoop. Zo heeft het bijvoorbeeld weinig zin om met een 6 cm refractor een rakende bedekking te lijf te gaan waarvoor minimaal een 15 cm telescoop vereist is. U zult tevens een afweging moeten maken of u, rekening houdend met het tijdstip en de reistijd, in de gelegenheid bent om aan de expeditie deel te nemen. Heeft u echter besloten om van de partij te zijn, dan verdient het aanbeveling de expeditieleider hiervan vooraf in kennis te stellen. De betreffende contactgegevens treft u op de uitnodiging aan. Vermeld in zo'n geval tevens bijzonderheden met betrekking tot de kijkergrootte en de wijze waarop u wilt gaan waarnemen (stopwatch, cassetterecorder, videocamera). Deze gegevens zijn voor de expeditieleider namelijk van belang bij het inrichten van de waarneemposten.


De ervaring leert dat de meeste fouten die tijdens een rakende sterbedekking worden gemaakt, vaak het gevolg zijn van een gebrekkige voorbereiding. Ofschoon het aantal voorbeelden legio is, zullen we ons hier beperken tot de meest voorkomende punten waar u zeker op moet letten.

   • warme kleding (ook buiten de winterperiode)

   • voldoende drinken (tegen uitdroging, ook 's nachts)

   • afdekplastic (regenbui)

   • isolatiemateriaal (bescherming apparatuur)

   • tissue (vetvrij) voor beslagen oculairen

   • potlood en papier

   • zaklantaarn

   • horloge en/of stopwatch gelijkzetten

   • microfoon op stand 'aan'

   • gegevens van de rakende bedekking

   • vertrektijd, verkeersinformatie (files)

Omdat het weer in ons land vaak roet in het eten kan gooien, zal de expeditieleider op de dag van de rakende bedekking een laatste inschatting maken voor wat betreft de kans van slagen van de expeditie. Indien deze doorgang mocht vinden, dan verdient het aanbeveling om vóór het vertrek nog even alles te controleren op aanwezigheid. Dit werkt het meest praktisch indien u een checklist heeft gemaakt waarop alle voor ú belangrijke zaken staan vermeld.
Het is verstandig om een alternatieve route achter de hand te houden, omdat ongevallen langs de oorspronkelijke route er voor zouden kunnen zorgen dat u niet meer op tijd kunt arriveren. Hoe dan ook: vertrek op tijd. Niet alleen vanwege mogelijk oponthoud, maar ook omdat er nu eenmaal tijd nodig is om de opstelling op te bouwen en de kijker te laten acclimatiseren aan de buitentemperatuur.

Zo'n 1½ uur vóór de bedekking volgt een breefing door de expeditieleider. In deze breefing worden nog eens de omstandigheden opgesomd waaronder de rakende bedekking zal plaatsvinden. Daarnaast kunnen ook nog eventuele bijzonderheden ter sprake komen. Dit is tevens het moment waarop de deelnemers een waarneempost krijgen toebedeeld. In beginsel beslist de expeditieleider over de bezetting van de posten. Alleen in bijzondere gevallen kan daar, in onderling overleg, van worden afgeweken. We mogen namelijk niet uit het oog verliezen dat het gezamenlijke resultaat voorop staat.


Het maken van een inschatting met betrekking tot de verkeersveiligheid, is één van de eerste activiteiten die u zult moeten uitvoeren zodra u bij uw waarneempost bent gearriveerd. Niet alleen omwille van uzelf, maar ook voor de veiligheid van het overige verkeer. Houd daarbij rekening met het gegeven dat lang niet iedereen even alert is als het gaat om een telescoop die in het holst van de nacht in de berm van een weg staat opgesteld. Houd daarom altijd minimaal 10 meter afstand tussen uw telescoop en de berm van de weg (tenzij het een doodlopende weg betreft waar in het geheel geen sprake is van enig verkeer van betekenis).
Indien het noodzakelijk mocht zijn om méér dan 10 meter af te wijken van uw oorspronkelijke post, meld dit dan na afloop aan de expeditieleider. Deze kan dan namelijk rekening houden met de gewijzigde omstandigheden door de coördinaten van uw waarneemplaats hiervoor te corrigeren.


Het opbouwen van de apparatuur neemt de nodige tijd in beslag, zeker als u het een en ander heeft meegenomen. Neem daarom ruimschoots de gelegenheid om de opstelling gebruiksklaar te maken én te testen. Het zou namelijk erg frustrerend zijn als u vlák voor de waarneming tot de ontdekking zou moeten komen dat de cassetterecorder nog in de kofferbak ligt.
Afhankelijk van de situatie, dient u er rekening mee te houden dat de meeste telescopen ongeveer één uur nodig hebben om te acclimatiseren aan de buitentemperatuur. Gaat u aan dit feit voorbij, dan leidt dit onherroepelijk tot een slechtere seeing, hetgeen met name voor de zwakkere sterren wel eens zou kunnen opbreken.


Zodra alles in gereedheid is gebracht, kan het aftellen beginnen. De vraag is echter wannéér u precies moet beginnen. Omdat het waarnemen op zich een bezigheid is die veel concentratie vergt, is het zaak de sessie niet langer te laten duren dan strikt noodzakelijk is. Aan de andere kant moet u er natuurlijk ook op letten dat deze niet té kort wordt, omdat u daarmee wellicht een aantal interessante waarnemingen op het spel zou zetten. Ervaren waarnemers hanteren als uitgangspunt dat een sessie 5 minuten vóór het centrale bedekkingstijdstip wordt gestart (dit tijdstip is ondermeer op de uitnodiging terug te vinden) en 5 minuten erná weer eindigt. Dit impliceert dat we in totaal dus gedurende 10 minuten de ster nauwlettend in het oog moeten houden.

Aan het begin van de waarneemsessie wordt de cassetterecorder gestart (voor zover u van deze methode gebruik maakt) en spreekt u op de band in welke minuut de eerstvolgende is. U kunt dit doen op basis van een tijdseinontvanger of een stopwatch die de correcte tijd aangeeft.

Het is van belang dat u er rekening mee houdt dat de ster tijdens wassende maan nadert vanaf de donkere maanrand. Is de maanfase daarentegen afnemend, dan is dat de verlichte maanrand. Dit betekent dat u ná volle maan met name de zwakkere sterren extra goed in de gaten moet houden, omdat u anders het risico loopt de ster pas in een (te) laat stadium op te merken.

Ook andere verschijnselen zoals blinks, flashes en helderheidsvariaties kunnen op deze wijze worden ingesproken. Welke termen u hiervoor wilt hanteren, is niet zo belangrijk: zolang maar duidelijk is wat wordt bedoeld.

U kunt de pech hebben dat nét tijdens de waarneming een wolkenveld overtrekt waardoor de waarneming als het ware wordt onderbroken. Het is van belang dat ook dit soort gebeurtenissen op de band wordt ingesproken, omdat anders achteraf bijvoorbeeld ten onrechte wordt geconcludeerd dat de ster gedurende de gehele tijd zichtbaar is geweest. In dit verband wordt gesproken van het onderbreken en hervatten van de waarneming.

Er wordt vaak gedacht dat de nauwkeurigheid, die bij een doorsnee sterbedekking wordt nagestreefd, ook van toepassing is op een rakende bedekking. Dat is echter een misvatting. Bij een rakende bedekking is de relatieve snelheid van de ster ten opzichte van het maanoppervlak namelijk zó klein, dat een geringe fout in de tijd nauwelijks doorwerkt in de afstand tussen ster en maanoppervlak. Daar waar voor de overige sterbedekkingen door de maan een nauwkeurigheid van 0.1 á 0.2 seconden vereist is, kunnen we hier volstaan met 0.5 á 1.0 seconden. Je zou kunnen zeggen dat het er bij rakende ster bedekkingen meer om gaat dat je kunt vertellen wát je hebt gezien, en in mindere mate wannéér je het hebt gezien.


Nadat u de waarneming heeft beëindigd, is het van belang uitvoerig te controleren of u alles weer heeft ingepakt. De kans dat u spullen die zijn achtergebleven ooit nog terug zult vinden, is namelijk erg klein. Voorkomen is in dit verband dus beter dan genezen.

Het is gebruikelijk dat waarnemers na afloop van de waarneming weer terugkeren naar het verzamelpunt. Niet alleen om de eerste ervaringen uit te wisselen, maar ook om de expeditieleider de zekerheid te geven dat niemand met (auto)pech op een verlaten plek is achtergebleven.

Mocht u er tegenop zien om de waarnemingen zelf uit te werken, dan is dit tevens een goede gelegenheid om uw gegevens aan de expeditieleider te overhandigen. Houd er echter rekening mee dat de gegevens van uw waarneming ook door een ander geïnterpreteerd moeten kunnen worden. Zadel iemand daarom nooit op met onbegrijpelijke aantekeningen en/of andere vormen van verslaglegging die de nodige uitleg nodig hebben om begrepen te kunnen worden. In zo'n geval kunt u beter eerst zelf thuis aan de slag gaan en de uitgewerkte tijdstippen op een later stadium aan de expeditieleider overhandigen (via email bijvoorbeeld).


Als op enig moment alle waarnemingen door de expeditieleider zijn verzameld, dan kan het reduceren beginnen. Tijdens deze analyse wordt gekeken in hoeverre de waarnemingen aansluiting vinden bij de reeds eerder gemaakte voorspellingen. Zoals reeds eerder ter sprake is gekomen, richt de reductie zich met name op het vaststellen van een eventuele shift. Daarnaast komen op deze wijze ook relatieve verschillen in de vorm van het maanprofiel aan het licht. De reducties van rakende sterbedekkingen treft u ondermeer op deze site aan.


Over rakende bedekkingen valt natuurlijk nog meer te vertellen, véél meer. Niets kan echter in de schaduw staan bij het gevoel dat zich van u meester maakt op het moment dat uzelf een rakende bedekking waarneemt: slechts weinig astronomische observaties benaderen de spanning en het saamhorigheidsgevoel van een groep waarnemers die na afloop van een expeditie de nodige ervaringen met elkaar delen. Wellicht dat wij ook ú in de nabije toekomst mogen begroeten tijdens één van onze expedities.



Voorspellingen van rakende sterbedekkingen

Voorspellingen van rakende bedekkingen die gedurende een bepaald jaar vanuit Nederland zichtbaar zijn, treft u aan door onderstaande links te volgen. Hierbij is tevens aangegeven of er voor een bepaalde rakende bedekking een expeditie zal worden ingericht. Een aantal weken vóór de expeditie kunt u hier tevens de uitnodiging downloaden.

Voorspellingen en expedities naar rakende sterbedekkingen 2011
Voorspellingen en expedities naar rakende sterbedekkingen 2012


Aanmelden voor een expeditie

Aanmeldingen voor een rakende bedekking dienen altijd gericht te zijn aan de betreffende expeditieleider. De contactgegevens die u in dit verband nodig heeft, treft u aan op het overzicht van de voorspellingen. Hier is tevens aangegeven óf, en zo ja wáár, er expedities op touw gezet worden. Houd u er rekening mee dat niet voor iedere rakende sterbedekking automatisch een expeditie zal worden uitgerust. In een aantal gevallen kan het echter ook voorkomen dat er meerdere expedities gepland staan voor dezelfde rakende bedekking. Deze expedities zullen dan op verschillende locaties in het land plaatsvinden.
Uitnodigingen treft u doorgaans één tot twee weken vóór de rakende bedekking op deze site aan (zie hiervoor eveneens het overzicht met de voorspellingen).


Reducties van rakende sterbedekkingen

Is een rakende bedekking eenmaal succesvol verlopen, dan wordt een zogeheten reductie uitgevoerd. Deze reductie richt zich voornamelijk op de vraag in hoeverre de voorspelling met de waarnemingen overeenkomt. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar absolute verschillen, uitgedrukt in de vorm van een shift, maar ook naar relatieve afwijkingen in het maanprofiel. Op grond van de uitkomsten kan ons beeld van het maanprofiel vervolgens worden bijgesteld, hetgeen toekomstige voorspellingen ten goede komt. Met ingang van 2010 zal dit soort reducties gebaseerd zijn op maanprofielen die op basis van de Kaguya data zijn verkregen. De meest interessante reducties zullen tevens op deze pagina vermeld worden.

Reductie rakende REGULUS bedekking 07-10-2007: expeditie Nieuwlande