 |
Inleiding Met een overgang wordt het verschijnsel bedoeld dat zich voordoet zodra een planeet vóór de zon langstrekt. Omdat van de aarde uit gezien de planeten Mercurius en Venus dichter bij de zon staan, kunnen wij zowel Mercurius- als Venusovergangen waarnemen. Vanuit het perspectief van Mars gezien, bestaat er echter ook zoiets als aardeovergangen. In feite zijn er, afhankelijk van de planeet waarop men zich bevindt, alleen overgangen mogelijk van planeten die dichter bij de zon staan. |
Een planeetovergang manifesteert zich als een klein inktzwart schijfje, dat langzaam over de zonneschijf trekt. Wélke planeet op een gegeven moment voor de zon langstrekt, hangt af van het perspectief van waaruit wordt waargenomen. Een waarnemer op aarde kan alleen de planeten Mercurius en Venus voor de zon zien langstrekken, omdat deze dichter bij de zon staan dan de aarde.
Een aardig gegeven is dat de aarde op zich óók de hoofdrol kan opeisen tijdens een planeetovergang. Het zal duidelijk zijn dat zo'n verschijnsel zich alleen maar voordoet vanaf de planeten Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Zo was er op 11 mei 1984 een aardeovergang te zien vanaf Mars, toen de aarde en de maan als twee zwarte stippen over de zonneschijf trokken. Deze overgang was reeds in 1879 aangekondigd door A. Marth (Monthly Notices Royal Astronomical Society, Vol. 39, bldz. 513). Gedetailleerder berekeningen zijn nadien uitgevoerd door respectievelijk B.G. Marsden in 1956 (Journal British Astronomical Association, Vol. 66, bldz. 275) en Jean Meeus in 1962 (Journal British Astronomical Association, Vol. 72, bldz. 286). Laatstgenoemde publicatie is voor de science-fiction schrijver Arthur C. Clarke de directe aanleiding geweest tot het schrijven van zijn verhaal Transit of Earth (1971), dat de lotgevallen van een ruimtevaarder beschrijft die alleen is achtergebleven op de Rode Planeet en de zeldzame aardeovergang waarneemt vooraleer kort daarop te sterven door gebrek aan zuurstof ... De eerstvolgende aardeovergang die vanaf Mars waarneembaar is, vindt plaats op 10 november 2084. Het is echter maar de vraag of er tegen die tijd iemand op Mars zal rondlopen die dit verschijnsel kan waarnemen. Vanaf Jupiter was op 9 juli 2008 een aardeovergang te zien. Een denkbeeldige waarnemer op Saturnus zal moeten wachten tot 21 juli 2020. De zonneparallax Voor ons waarnemers op aarde, bestaat er alleen zoiets als een Mercurius- of Venusovergang. Het waarnemen van een dergelijke gebeurtenis was in vroeger tijden het startsein voor het inrichten van expedities tot in de verste uithoeken van de wereld. Indien men namelijk vanuit diverse locaties de tijdstippen bepaalt waarop het planeetschijfje (in dit geval dus Mercurius of Venus) de zonneschijf inwendig raakt, dan wordt het mogelijk de zonneparallax te bepalen en daarmee de afstand aarde-zon. Deze methodiek, die ons in staat gesteld heeft om meer te weten te komen over de absolute afmetingen binnen ons zonnestelsel, is met name gebruikt sinds de uitvinding van de telescoop tot aan de Venusovergang van 1882. In de daarop volgende eeuw brak het ruimtevaarttijdperk aan en kreeg men de beschikking over andere middelen om de afstand aarde-zon met zéér hoge precisie te bepalen. Het waarnemen van een planeetovergang heeft tegenwoordig, wetenschappelijk gezien, geen toegevoegde waarde meer. Daar staat echter tegenover dat planeetovergangen vroeger nauwelijks of in het geheel niét toegankelijk waren voor amateurastronomen. Vandaag de dag is dat wel anders. Bewapend met de meest geavanceerde apparatuur, kan zo'n overgang tot in de kleinste details worden vastgelegd. Een ontwikkeling waar men destijds nog niet eens van durfde te dromen ... |