Welkom op de homepage van Adri Gerritsen   -   sterbedekkingen, eclipsen en overige bedekkingsverschijnselen

Het waarnemen van een Mercuriusovergang is een wonderlijk verschijnsel: een inktzwart stipje, met een diameter van gemiddeld 11", dat tergend langzaam vóór de zonneschijf langstrekt. Ondanks dat een Mercuriusovergang astronomisch gezien niet écht zeldzaam is, betreft het hier nou ook bepaald niet een verschijnsel dat je regelmatig in je agenda zult aantreffen. Wie bijvoorbeeld de overang van 7 mei 2003 gemist heeft, zal tot 9 mei 2016 moeten wachten om er vanuit Nederland weer een te kunnen zien.

Toen de Mercuriusovergang van 7 mei 2003 aanstaande was, vroeg ik mij af of ik in een recent verleden wellicht zo'n overgang gemist kon hebben. Ik had op dat moment namelijk al bijna 26 jaar de beschikking over een telescoop, maar had nog nooit één overgang waargenomen. Uit bovenstaande tabel blijkt echter dat ik niet had zitten slapen: de meest recente Mercuriusovergang die vanuit Nederland zichtbaar was, dateerde uit 1973, ruim vier jaar vóórdat ik de felbegeerde telescoop kocht. Veel heb ik echter niet gemist, want het was die bewuste dag in heel Nederland bewolkt.
Kortom, dit was mijn eerste kans. Uit ervaring wist ik echter dat het weer alsnog roet in het eten zou kunnen gooien. Hopelijk gebeurde dat niet, want anders zou de volgende gelegenheid zich pas weer in 2016 aandienen. Ik heb veel geduld, maar dat zou toch wel een beetje te veel gevraagd zijn ...



Wanneer treedt er een Mercuriusovergang op?

Mercurius beweegt in slechts 88 dagen rond de zon. Omdat de aarde gedurende deze tijd zelf ook een bepaalde afstand rond de zon heeft afgelegd, zal Mercurius een extra afstand moeten overbruggen voordat de aarde als het ware kan worden ingehaald. Gemiddeld komt het er in de praktijk op neer dat Mercurius elke 116 dagen tussen de zon en de aarde instaat. Toch komt het in verreweg de meeste gevallen niet tot een Mercuriusovergang. Hoe komt dat?
Om dit te kunnen begrijpen, moeten we weten dat het baanvlak van de aarde (ook wel ecliptica genoemd) en dat van Mercurius niet samenvallen, maar elkaar snijden onder een hoek van 7.0°. Zo kan het gebeuren dat op een gegeven moment Mercurius tussen de zon en de aarde in staat, terwijl wij de planeet ten noorden of ten zuiden van de zonneschijf geprojecteerd zien. Om een Mercuriusovergang te kunnen waarnemen, moet op zulke momenten aan nog één belangrijke voorwaarde zijn voldaan: Mercurius dient zich in de onmiddellijke nabijheid van de ecliptica te bevinden, daar waar de planeet het baanvlak van de aarde snijdt.
Helaas geldt in de meeste gevallen dat Mercurius te ver van de ecliptica verwijderd is, zodat er géén Mercuriusovergang zal optreden.

Mercuriusovergangen en de parallax van de zon

Vandaag de dag is de parallax van de zon, en daarmee de afstand aarde - zon, zéér nauwkeurig bekend. Een paar honderd jaar geleden was dat echter wel anders, omdat men niet over methoden beschikte om deze waarde te bepalen. Een redelijk beeld van de onderlinge verhoudingen binnen ons zonnestelsel had men wel, maar daarmee hield het al snel op.
Mercuriusovergangen kunnen daarentegen een waardevolle bijdrage leveren als het gaat om het nauwkeurig bepalen van de zonneparallax. Indien men namelijk vanuit verschillende plaatsen een Mercuriusovergang waarneemt, dan zal het planeetschijfje een ander traject over de zonneschijf afleggen. Het gevolg is dan ook dat de waarnemers de planeet op verschillende momenten de zon in- of uitwendig zien raken.
De eerste maal in de geschiedenis dat iemand een Mercuriusovergang waarnam, dateert van 7-11-1631 toen de astronoom Gassendi getuige was van dit bijzondere hemelverschijnsel, dat door Johannes Kepler was voorspeld. In feite betrof het zelfs de eerste keer dat iemand een overgang had waargenomen, aangezien Venusovergangen tot dan toe nog door niemand waren gezien. In theorie zou het echter mogelijk kunnen zijn dat nog vóór de uitvinding van de telescoop een dergelijke gebeurtenis al eerder was opgevallen. De omstandigheden waaronder zo'n waarneming zou moeten zijn verricht, is bepaald niet alledaags te noemen: slechts nabij de horizon, als de zon roodgekleurd is, bestaat de kans een Venusovergang te zien zonder extra bescherming in de vorm van een zonnefilter. Het waarnemen van een Mercuriusovergang is zelfs onder dit soort condities onmogelijk, omdat het planeetschijfje met zijn 11" ruim vijf keer kleiner is dan dat van Venus en daarmee niet meer op kán vallen. Voor zover bekend, heeft niemand het geluk gehad om op deze wijze een Venusovergang te zien. We kunnen er voorlopig dus vanuit gaan dat Gassendi de eerste was die een planeet vóór de zon zag langstrekken.
De meest betrouwbare waarden voor de zonneparallax werden door de jaren heen echter verkregen op basis van Venusovergangen. Op zich is dat niet zo verwonderlijk, omdat Venus tijdens een overgang nu eenmaal dichter bij de aarde staat dan Mercurius en daarmee een grotere parallax heeft. Het gevolg hiervan is dat de daarvan afgeleide waarde van de zonneparallax nauwkeuriger is.


De Mercuriusovergang van 7 mei 2003

Dat het weer is in ons land vaak dé grote spelbreker kan zijn, is iedere amateurastronoom bekend. Toen dan ook eenmaal duidelijk werd dat er op 7 mei 2003 vanuit ons land een Mercuriusovergang te zien zou zijn, betekende dit allerminst een gelopen koers. Het zou mijn eerste overgang worden, dus dat werd extra spannend. Eén ding stond in ieder geval wel vast: ik zou niet de gehele Mercuriusovergang kunnen zien, omdat deze zich voor een deel in het oosten af zou spelen. Aangezien ik geen vrij zicht heb op dit deel van de hemel, zou voor mij de spanning zodoende nog verder worden opgevoerd.