Adri Gerritsen - bedekkingsverschijnselen en eclipsen

Inleiding

Ondanks dat we in een tijd leven waarin de technologische vernieuwingen elkaar in steeds rapper tempo lijken op te volgen, spreken maansverduisteringen nog altijd tot de verbeelding. Wie raakt immers niet onder de indruk van het kleurenspel dat zich tijdens een totale maansverduistering afspeelt? Het is dus geen wonder dat iedereen die in de gelegenheid is, op zulke momenten een blik omhoog werpt. Even voelen we ons allemaal verbonden met de kosmos ...

Het aardige van een maansverduistering is dat je geen telescoop nodig hebt om er van te kunnen genieten. Wat dat betreft zou je kunnen zeggen dat dit soort eclipsen voor iedereen toegankelijk is. Helaas komen maansverduisteringen, en dan met name totale maansverduisteringen, niet vaak voor. Zo vinden er in de periode 2000 - 2500 in totaal 342 van dit soort eclipsen plaats, een gemiddelde van één per 1½ jaar. Houden we er bovendien rekening mee dat slechts de helft van dit aantal ook daadwerkelijk is waar te nemen (de andere helft speelt zich onder de horizon af), dan komen we niet verder dan één totale maansverduistering per 3 jaar. Als we daarnaast nog de factor weer in ogenschouw nemen, dan blijken de statistieken in de praktijk nóg ongunstiger uit te pakken. Bent u daarom in de gelegenheid een totale maansverduistering waar te nemen, pak deze kans dan met beide handen. U weet immers nooit hoe lang u nog moet wachten voor een volgende kans.



Historie en ongeloof

Maansverduisteringen hebben ook in de geschiedenis hun plaats verworven, al is het alleen maar omdat degenen die over voorkennis beschikten er hun voordeel mee hebben kunnen doen.
Het is zo'n 500 jaar geleden als Christopher Columbus bezig is aan zijn vierde reis naar de nieuwe wereld.en noodgedwongen moet aanmeren bij St. Anne's Bay op Jamaica. Zijn boot is aangetast door houtwormen en als er geen reparatie wordt uitgevoerd, dan is zijn schip gedoemd te zinken. Uiteindelijk zullen Columbus en zijn bemanning meer dan een jaar doorbrengen in dit tropisch paradijs alvorens andere schepen uit eigen gelederen het eiland bereiken om hem te kunnen helpen.

De lokale bevolking is uiterst vriendelijk. Ze helpen Columbus zelfs met het bouwen van schuilplaatsen en bieden hem eten aan. De goede wil blijkt echter niet van twee kanten te komen. Als dank wordt de inheemse bevolking bedrogen en bestolen door Columbus en de zijnen. Uiteindelijk heeft men er genoeg van en neemt men het besluit Columbus voortaan aan zijn lot over te laten. De bemanning probeert het tij nog te keren door partij te kiezen voor de hulpvaardige Jamaicanen. Columbus heeft echter een beter idee en nodigt de lokale vertegenwoordigers uit voor een bijeenkomst op 29 februari 1504, vlak voor zonsondergang.

Columbus heeft weinig goeds te melden als hij de bevolking laat weten dat de Almachtige niet te spreken is over de wijze waarop de bewoners het conflict hebben aangepakt. Om zijn afkeuring nog eens kracht bij te zetten, zal de Almachtige de Maan van de hemel laten verdwijnen. De inheemse bevolking is niet echt onder de indruk van deze boodschap, omdat geen sterveling in hun beleving de hemel kan controleren. Het kan bijna niet anders, of Columbus moét wel bluffen.

Niet lang daarna komt de Volle Maan op aan de oostelijke horizon. De stemming slaat langzaam maar zeker om als blijkt dat de Maan van gedaante verandert. Geleidelijk begint de Maan te vervagen. Men begint zich steeds ongemakkelijker te voelen.
Als de Maan volledig boven de horizon staat, verandert deze niet alleen van kleur, maar blijkt zowaar de onderste helft te zijn verdwenen. Het wordt van kwaad tot erger als op enig moment de Maan een dieprode kleur heeft gekregen en nog maar nauwelijks kan worden waargenomen. De lokale bevolking staat doodsangsten uit als blijkt dat de woorden van Columbus uitgekomen zijn ...

Het is niet erg aannemelijk dat men op Jamaica nog niet eerder een totale maansverduistering had waargenomen. De angst zal dan ook voornamelijk zijn voortgekomen uit het feit dat men geloofde dat alleen de goden controle over het uitspansel hadden. Plotseling zien zij zich echter geconfronteerd met een mens die niet alleen in contact met de goden stond, maar ook nog eens hun acties kon voorspellen!

De wanhoop nabij, smeken zij Columbus om vergeving en vragen hem de Maan terug te laten keren in haar oorspronkelijke gedaante. Columbus zal daarvoor eerst nog wel even met de Almachtige in conclaaf moeten om te zien of deze in een vergevingsgezinde bui is. Vlak voor het einde van de totaliteit verschijnt Columbus weer ten tonele met de boodschap dat de Almachtige, waarschijnlijk een soort uurwerk, bereid is om de Maan weer terug te laten keren. Dit alles op voorwaarde dat zij Columbus voortaan weer van voedsel zullen voorzien. Gretig stemmen zij in met zijn voorstel en niet lang daarna is alles weer bij het oude.



Wat gaat ú tijdens een maansverduistering doen?

Verhalen zoals hierboven geschetst, worden tegenwoordig door niemand meer geloofd. U kunt het natuurlijk altijd proberen, maar waarschijnlijk zult u iets anders moeten verzinnen om een onvergetelijke avond (of nacht) te beleven. In de regel ontplooien amateurastronomen tijdens een maansverduistering één of meerdere activiteiten:

Het maken van foto's

Door met bepaalde tijdintervallen opnamen te maken van de verduisterde Maan, ontstaat een goed beeld van het verloop van de eclips. Het is een aardige bezigheid die ikzelf ooit vol overgave heb bedreven. Wie eenmaal na velen jaren een compleet archief aan eclipsen heeft opgebouwd, krijgt vanzelf de behoefte aan iets anders.
Het zijn met name gedeeltelijke- en totale maansverduisteringen die zich bij uitstek lenen voor het maken van fotogenieke plaatjes.

Tijdens een totale maansverduistering doet zich de unieke mogelijkheid voor om van één en dezelfde ster zowel de intrede als uittrede waar te nemen. Dit soort waarnemingen wordt buitengewoon op prijs gesteld, omdat de meeste foutenbronnen die een rol spelen in dergelijke gevallen voor zowel in- als uittrede gelijk zijn. Afgezien van de reactietijd van de waarnemer, blijken alleen fouten in het maanprofiel verantwoordelijk te zijn voor eventueel waargenomen verschillen. Hiermee ontstaat de mogelijkheid om de gemiddelde maanrand van respectievelijk het oostelijk- en westelijk halfrond van de Maan beter op elkaar aan te sluiten.
Sterbedekkingen zijn het best waarneembaar tijdens de totale fase, omdat de hoeveelheid storend maanlicht op zulke momenten minimaal is. Afhankelijk van de omstandigheden, kunt u sterren tot magnitude 12 bedekt zien worden.

Een andere activiteit die voor amateurs buitengewoon interessant is, betreft het waarnemen van de in- en uittredes van de maankraters. Doel is om zo nauwkeurig mogelijk vast te leggen op welk moment een bepaalde krater in de kernschaduw van de Aarde verdwijnt of er uit tevoorschijn komt. Door op deze wijze systematisch tijdens de partiële fase van een eclips een groot aantal tijdstippen vast te leggen, kan iets gezegd worden over de zogeheten schaduwvergroting. In de praktijk is namelijk gebleken dat de kernschaduw ongeveer 2% groter is dan op grond van de geometrie kan worden verklaard. Het is met name het stof in de aardatmosfeer dat voor dit soort verschillen verantwoordelijk is.


Het waarneemprogramma dat u kunt uitstippelen, zal voor een groot deel afhankelijk zijn van het type eclips. Gaat het om een maansverduistering in de bijschaduw, dan kunt u net zo goed binnen blijven zitten. Dit soort eclipsen is immers absoluut niet interessant, omdat in de meeste gevallen zelfs geen helderheidsafname van de Maan te bespeuren valt.

Gedeeltelijke (partiële) maansverduisteringen zijn al een stuk interessanter. Afhankelijk van het deel van de Maan dat tijdens het maximum van de eclips in de aardschaduw verdwijnt, kunt u bepaalde kraters in de kernschaduw zien verdwijnen en/of eruit tevoorschijn zien komen.
Partiële eclipsen zijn voor het waarnemen van sterbedekkingen alleen interessant voor zover het bedekkingen aan de verduisterde zijde van de Maan betreft. In veel gevallen zal echter blijken dat het licht van de Maan zodanig storend werkt, dat het waarnemen van bedekkingen -van de zwakkere sterren- wel érg moeilijk wordt.

Totale maansverduisteringen bieden de actieve amateur een groot aantal uitdagingen. Zo kunt u bijvoorbeeld tijdens de gedeeltelijke fase de kratertijdstippen meten om vervolgens na het begin van de totaliteit over te schakelen op het waarnemen van sterbedekkingen. Zodra de totaliteit ten einde is, kunt u weer verder gaan met het vastleggen van de uittredes van de kraters. Al met al kunt u op deze wijze een aantal uur actief in de weer zijn.

Waar uw voorkeur ook naar uitgaat, één ding is zeker: maansverduisteringen zijn interessant en hebben méér te bieden dan het passief aanschouwen van een Maan die steeds verder in de kernschaduw verdwijnt.

naar boven