Kaguya: kans, of bedreiging?
Met de komst van de Kaguya data, die het maanprofiel als foutenbron grotendeels heeft uitgebannen, is opnieuw de discussie opgelaaid in hoeverre sterbedekkingen door de maan nog nuttig zijn om waar te nemen. Persoonlijk ben ik van mening dat dit soort waarnemingen zijn waarde blijft behouden, al moet gezegd worden dat de toegevoegde waarde in de toekomst met name geleverd zal worden door hen die de beschikking hebben over videoapparatuur of iets van soortgelijke strekking. Daar waar vroeger het maanprofiel de zwakste schakel was bij het reduceren van de waarnemingen, zal met de komst van de Kaguya data de focus onmiskenbaar bij de visuele waarnemer komen te liggen. Nu al staat vast dat in dit gegeven geen verandering meer zal komen, aangezien zelfs de meest getrainde waarnemer een reactietijd heeft van 0.2 á 0.3 seconden. Natuurlijk gaat het erom hoe bedreven iemand is als het gaat om het inschatten van de reactietijd, die bovendien ook nog eens per waarneming sterk kan verschillen. Al met al leidt dit ertoe dat door de bank genomen een visuele waarneming nooit een grotere nauwkeurigheid zal hebben dan pakweg 0.15 seconden. Vertaald naar boogseconden, komt dit bij benadering overeen met 0.08 boogseconden, indien de ster de rand van de maan 'frontaal' treft. Naarmate de bedekking een meer rakend karakter krijgt, wordt deze fout, indien uitgedrukt in boogseconden, kleiner. De achterliggende reden is eigenlijk vrij eenvoudig: naarmate de ster de maan onder een schuinere hoek raakt, wordt de relatieve snelheid van de ster ten opzichte van de maan kleiner.
Uit bovenstaande kan worden afgeleid dat het visueel waarnemen met name zijn waarde behoudt als het gaat om bedekkingen die (bijna) rakend zijn. Immers, de mate waarin menselijke fouten doorwerken in het uiteindelijke resultaat, blijft in dergelijke gevallen nog enigszins binnen de perken. Een andere optie zou kunnen zijn om als visueel waarnemer de overstap te maken naar het gebruik van videoapparatuur. In feite is het een ontwikkeling die je overal om je heen zie plaatsvinden: specialisatie. Gezien de kosten die de aanschaf van dergelijke apparatuur met zich meebrengt, is het echter niet reëel te verwachten dat waarnemers in dit verband massaal de bakens zullen gaan verzetten.
Waarom blijft het waarnemen van sterbedekkingen door de maan, ondanks de Kaguya data, dan tóch nog een zinvolle bezigheid? Als je kijkt naar rakende bedekkingen, dan heeft Kaguya enerzijds een soort van quantum leap teweeg gebracht, maar aan de andere kant blijkt dat met name de dekkingsgraad van de data onvoldoende is om het waarnemen van rakende sterbedekkingen overbodig te maken. Eén van de studies die momenteel namelijk wordt verricht, betreft het al dan niet variabel zijn van de zonsdiameter. De basis hiervoor wordt gevormd door de analyse van totale zonsverduisteringen en daarmee samenhangend het patroon van lichtpunten (Baily's Beads) dat zichtbaar wordt op het moment dat de totale fase zeer dicht is genaderd. Het zal duidelijk zijn dat de vorm van het maanprofiel zéér nauwkeurig bekend moet zijn om een link te kunnen leggen tussen het waarnemen van de Baily's Beads enerzijds en de zonsdiameter anderzijds. De nauwkeurigheid die Kaguya in dit verband te bieden heeft, bij benadering 0.05 boogseconden, is weliswaar erg goed, maar voor dit doel nog niet goed genoeg. Het verschil kan echter gemaakt worden door het waarnemen van rakende sterbedekkingen, waarbij de voorkeur uiteraard uitgaat naar waarnemingen verricht met videoapparatuur.
Een ander interessant gebied waar het waarnemen van sterbedekkingen toegevoegde waarde heeft, betreft de mate waarin het referentie frame van Hipparcos afwijkt van het
International Celestial Reference System (ICRS). In theorie zou er géén verschil mogen zijn, maar inmiddels is duidelijk dat er wel degelijk een verschil bestaat. Ook hier kan aan de hand van sterbedekkingen door de maan inzichtelijk worden gemaakt waaruit deze verschillen precies bestaan.
Tot slot opent het waarnemen van sterbedekkingen door de maan de weg naar het verkrijgen van meer gegevens omtrent dubbelstersystemen. En, zeker niet de minst belangrijke reden van allemaal: het waarnemen is en blijft een uitermate boeiend fenomeen.
Duidelijk is dat door Kaguya de kaarten opnieuw zijn geschud. Welke troeven gaat u de komende tijd uitspelen om aan zet te blijven? De keus is aan u ... |
Planetoïde 472 Roma "bedekt" heldere ster
Voor de avond van donderdag 8 juli 2010 stond een zeer spectaculaire sterbedekking op het programma: planetoïde 472 Roma zou gedurende maximaal 5.6 seconde de heldere ster delta Ophiuchi (magnitude +2.7) bedekken. Het toeval wilde dat de bedekkingszone, die ongeveer 50 kilometer breed zou zijn, deels over Nederland liep. Al met al een spektakel dat je niet mocht missen.
Voorafgaand aan 8 juli voltrok zich een spel waarbij de bewuste bedekkingszone, als gevolg van last-minute predictions, afwisselend naar het westen en het oosten werd verplaatst. Dit gegeven maakte het uitzoeken van een geschikte waarneemlocatie er niet gemakkelijker op.
Om er voor te zorgen dat iedereen goed voorbereid op pad kon gaan, schreef ik ter gelegenheid van deze bijzondere gebeurtenis een speciale waarnemingshandleiding. De ervaring leert namelijk dat er van alles fout kan gaan.
Het werd uiteindelijk een hektische dag met wisselende successen. Hadden sommigen de avond van hun leven, voor anderen liep het avontuur uit op een ontchoocheling. Zelf ben ik speciaal voor deze gelegenheid naar Duitsland afgereisd. Niet alleen omdat de reisafstand zodoende korter was, maar ook vanwege het feit dat er kon worden waargenomen vanuit een minder stedelijk gebied.
De belevenissen die mij die avond ten deel zijn gevallen, heb ik opgetekend in een artikel.
Lees het artikel » |
Kaguya: maanprofiel nieuwe stijl
Het moest er ooit van komen: de ons zo vertrouwde Watts database heeft zijn beste tijd gehad. Deze database, die een historie heeft van een halve eeuw, was ooit onze steun en toeverlaat als het ging om het verkrijgen van maanprofielen die met name werden gebruikt ten behoeve van rakende sterbedekkingen. Nadelen waren er echter ook. Zo stond de database, waarvan de data afkomstig is van fotografische opnamen, niet bepaald bekend om zijn hoge nauwkeurigheid. Afwijkingen in de ordegrootte van 0.3 boogseconden waren eerder regel dan uitzondering. Een zo mogelijk nog grotere beperking werd opgelegd door het feit dat nabij beide maanpolen complete gebieden niet in kaart bleken te zijn gebracht. Deze delen van het profiel, die van de aarde uit gezien nooit verlicht zijn, staan bekend onder de naam Cassini-regio. Waarnemers van rakende sterbedekkingen moesten in voorkomende gevallen dan ook vaak letterlijk en figuurlijk in het duister tasten.
Inmiddels heeft het ruimtevaartuig Selene ( Selenological and Engineering Explorer), door de Japanners ook wel Kaguya genoemd, zijn missie voltooid. Eén van de doelen betrof het verkrijgen van informatie die betrekking had op het maanoppervlak. Zo is, door gebruik te maken van een laserstraal, van vele miljoenen punten op de maan de precieze hoogte bepaald. Dit heeft ertoe geleid dat niet alleen de dekkingsgraad van het maanprofiel een stuk beter is in vergelijking tot de Watts database, maar ook dat de nauwkeurigheid is verbeterd: 0.05 boogseconden. Een ander belangrijke stap voorwaarts is het gegeven dat de Cassini-regio niet meer bestaat. De meetpunten zijn namelijk over het gehele maanoppervlak verdeeld. Het belangrijkste gegeven is evenwel dat een laserstraal zich per definitie niet door donkere gebieden laat tegenhouden.
Mitsuru Soma heeft voor diverse rakende sterbedekkingen een vergelijking gemaakt tussen de Watts database en de Kaguya data. Het verschil toont eens temeer aan dat we met de Kaguya data een nieuw tijdperk zijn binnengestapt.
De Selene-missie is de afgelopen jaren regelmatig door pech achtervolgd. Zo stond de lancering aanvankelijk voor 2003 gepland. Uiteindelijk werd het ruimtevaartuig pas op 14 september 2007 gelanceerd. Op 10 juni 2009 kwam het aan zijn einde toen men dit technische hoogstandje nabij de krater Gill heeft laten neerstorten.
Van de 30 miljoen hoogtemetingen die oorspronkelijk waren gepland, zijn er uiteindelijk iets meer dan 10 miljoen gerealiseerd. Op zich een tegenvaller. Maar op de waarde die het resultaat heeft voor rakende sterbedekkingen, valt nauwelijks iets af te dingen ...
Op YouTube staan diverse filmpjes, waarvan sommige in HD kwaliteit, die beslist de moeite waard zijn om eens te bekijken. Indien u YouTube laat zoeken op " Kaguya taking", dan zult u snel de gewenste resultaten vinden. De beelden, die de Aardse hektiek even doen vergeten, zijn werkelijk adembenemend. |
"Dr. Niels Wieth-Knudsen award" uitgereikt
Tijdens het Europese symposium ESOP XXVIII, dat in 2009 plaatsvond in Polen (Niepolomici), is door onze Duitse collega's van IOTA•ES aan Harrie Rutten de Dr. Niels Wieth-Knudsen award uitgereikt.
Harrie kreeg deze prijs, die in 1999 voor het laatst aan iemand werd toegekend, voor zijn enorme inzet gedurende de afgelopen jaren op het gebied van sterbedekkingen. Daarnaast is Harrie de meest actieve waarnemer van sterbedekkingen ter wereld. Zo registreerde hij in 2008 niet minder dan 283 bedekkingen. In 2009 waren dat er zelfs nóg meer: 340.
Tevens is hij Europees recordhouder als het gaat om de meeste sterbedekkingen op één avond: maar liefst 96 intreden werden in een tijdspanne van een paar uur verschalkt vanuit het Limburgse Arcen.
Vanaf deze plaats: Harrie, proficiat!
|
ILOC stopt reducties sterbedekkingen
Sinds april 2009 is het ILOC niet langer verantwoordelijk voor de wereldwijde reducties van sterbedekkingen door de maan. Het Japanese Hydrographic Department voerde sinds 1981 deze taak uit in navolging van de activiteiten, die daarvoor door het Royal Greenwich Observatory werden verzorgd. Van het ILOC zijn vooral de blauwe bulletins, met daarin de zogeheten O-C waarden, bij velen bekend geworden. De periode 1995-2005 is door het ILOC gedigitaliseerd en op internet geplaatst.
Omdat het waarnemen van sterbedekkingen door de maan nog altijd wetenschappelijke waarde heeft, is gezocht naar een waardige opvolger. Uiteindelijk is daarbij de keus gevallen op IOTA. Een logische keus, want IOTA, hetgeen staat voor International Occultation Timing Association, is al sinds jaar en dag een begrip in de internationale sterbedekkerswereld.
|
Geslaagde rakende Regulusbedekking
Het bleef tot het allerlaatste moment spannend, maar uiteindelijk is het ons dan toch gelukt: het waarnemen van de rakende bedekking van de heldere ster Regulus door de maan op 7 oktober 2007.
Aanvankelijk zag het er nog naar uit dat mist roet in het eten zou gaan gooien. Tegen het ochtendgloren werd echter duidelijk dat de expeditie, die was gesitueerd in de buurt van de Drentse plaats Nieuwlande, een doorslaand succes zou worden. Vele tientallen vastgelegde tijdstippen waren dan ook het gevolg. Dat we die bewuste nacht door het oog van de naald gekropen waren, bleek een aantal dagen later toen duidelijk werd dat de expeditie van onze Duitse zusterorganisatie in de buurt van Hannover als gevolg van dichte mist geen doorgang kon vinden.
Lees het artikel »
|
|
|
Nieuwe PC in bedrijf genomen
Als ik anderen om me heen zo beluister, dan moet je minimaal elke drie jaar een nieuwe PC aanschaffen. Op mijn vraag van wie dat dan zou moeten en waarom, heb ik echter nog nooit een bevredigend antwoord gekregen.
Een treffender voorbeeld dan het voorval waar ik een aantal jaren geleden getuige van mocht zijn, is nauwelijks denkbaar. Ik moest voor iets onbenulligs naar de lokale computerwinkel. Niets is op zo'n moment irritanter dan iemand voor je in de rij te hebben die zijn huiswerk niet heeft gemaakt en bovendien geen flauw benul heeft wat hij hebben wil, anders dan een compleet nieuw systeem waar hij straks gegarandeerd zijn vriendenkring mee in verlegenheid kan brengen. Het duurde dan ook ruim een halfuur voordat hij de winkel verliet en de verkoper al achterom kijkend nog de vraag toewierp: nu ben ik weer helemaal bij. Ja toch?
Eén van de mogelijke redenen om een PC te vervangen, heb ikzelf nog nooit aan de hand gehad: je wilt per se die éne fantastische applicatie hebben, maar die draait niet onder je huidige besturingssysteem. Bovendien blijkt dat het nieuwe besturingssysteem dat je in gedachte had niet overweg kan met de hardware van je huidige PC.
Een ander veel gehoord argument is de snelheid. De meeste computergebruikers klagen steen en been over de performance van hun PC, die in de loop der jaren op een absoluut dieptepunt lijkt af te stevenen. Een goede reden om tot de aanschaf van een nieuwe PC over te gaan. Een betere vraag zou wellicht geweest zijn waarom de huidige PC zo traag geworden is. Een nieuwe PC is per definitie sneller, omdat zo'n systeem schoon wordt opgeleverd. Dat is dus in feite al appels met peren vergelijken. De ervaring leert bovendien dat de meeste gebruikers zaken zoals opschonen, defragmentatie en malware totaal aan hun deur voorbij laten gaan. Maar goed, daar zit de winkelier natuurlijk niet mee, zolang dat alles maar leidt tot het ruimhartig opentrekken van de portemonnee. Uiteindelijk zal de nieuwe PC hetzelfde lot beschoren zijn ...
Er is echter nóg een reden om tot de aanschaf van een nieuwe PC over te gaan: de oude gaat domweg stuk.
Eind vorig jaar kreeg ik het eerste voorteken toen de PC, die op dat moment als zes jaar trouwe dienst had verricht, telkens kort na het starten spontaan begon te rebooten. Aanvankelijk nog één keer per dag, nadien met een frequentie waar ik bijkans gek van werd. Na het nodige op het internet te hebben rondgesurft op basis van de conclusies die ik gaandeweg had getrokken, kwam ik er achter dat er mogelijk sprake zou kunnen zijn van een lekkende condensator op het moederbord. En inderdaad, na het openen van de systeemkast ontwaarde ik ergens tussen de kabels een tweetal condensatoren die onmiskenbaar ter ziele waren. Het was duidelijk dat de tijd gekomen was om de balans op te maken.
De vorige twee PC's heb ik ooit door anderen in elkaar laten zetten op basis van specificaties die ik had gegeven. Dit keer leek me echter hét moment om zelf de handschoen op te pakken.
Het actieplan bestond uit twee delen: de aanschaf van de benodigde hardware en het in elkaar zetten van de diverse componenten. De selectie van de hardware heeft in totaal anderhalve maand in beslag genomen. Ik heb hiervoor bewust de nodige tijd uitgetrokken. Niet alleen omdat de nieuwe PC weer een tijdje mee moest gaan, maar ook omdat je anders de kans loopt componenten te selecteren die bij nader inzien niet met elkaar overweg blijken te kunnen. De know-how die nodig is om een PC in elkaar zetten, heb ik vooral van YouTube gehaald. Daarnaast heb ik ook uitvoerig navraag gedaan bij mensen die op dit terrein al de nodige ervaring hadden. Het internet is namelijk een prima bron voor inspiratie, maar grossiert helaas ook in alle denkbare soorten kletskoek.
Inmiddels staat de nieuwe PC
onder mijn bureau. Je hoort niet eens dat hij aanstaat, want ook op dat soort details is gelet. De Intel i7 3.07 GHz CPU, voorzien van 12 GB intern geheugen en vier harddisks met een opslagcapaciteit van in totaal 4 TB, moeten er voor zorgen dat we de komende jaren weer even vooruit kunnen. Het geheel draait onder Windows 7 Ultimate 64 bit. Ondanks dat Windows 7 de beschikking heeft over een zogeheten compatibility mode, bleken sommige applicaties het niet meer te doen. Gelukkig kon dit probleem worden opgelost door deze onder te brengen in een Virtual PC voorzien van Windows XP SP3. |
Terugblik op ESOP XXV
In de periode van 25 - 27 augustus 2006, werd door de jubilerende Nederlandse Vereniging van Waarnemers van Sterbedekkingen het -jaarlijks terugkerende- symposium ESOP ( European Symposium on Occultation Projects) georganiseerd. In de lijn der traditie, is ieder jaar een ander land gastheer van dit druk bezochte evenement.
De afgelopen jaren is er door de organisatie (bestaande uit Harrie Rutten, Henk Bril, Hans Govaarts, Jan-Maarten Winkel, Henk de Groot, Wim Nobel en Adri Gerritsen) veel energie gestoken om dit symposium tot een succes te maken. En, niet tevergeefs. Uiteindelijk namen meer dan 70 personen (van de meest uiteenlopende nationaliteiten) deel aan dit unieke evenement waar het allemaal draait om één belangrijk thema: bedekkingsverschijnselen. In hun oordeel waren ze unaniem: dit was de best georganiseerde ESOP ooit! Voor onze jubilerende vereniging (60 jaar) was dit een kroon op het werk, temeer daar het de 25e editie van dit symposium betrof.
De vrijdagavond was ingeruimd voor een meer informeel samenzijn op de Leidse Sterrewacht. Niet alleen werden de deelnemers getrakteerd op een overheerlijk buffet, maar konden zij ook het instumentarium bewonderen van de Leidse Sterrenwacht.
De zaterdag en zondag waren, geheel volgens traditie, gereserveerd voor de lezingen. Bepaald geen moment om eens lekker uit te rusten, getuige de 26 voordrachten die op het progamma stonden.
De zaterdagavond bood in die zin enige afleiding in de vorm van een Social Dinner, waarbij ook de meegereisde familieleden aan tafel konden aanschuiven.
Op maandag, dinsdag en woensdag vonden de excursies plaats. Hoogtepunt van deze dagen was zonder enige twijfel ons bezoek aan ESTEC / ESA, niet in de laatste plaats vanwege de factory-tour. Hiermee werden deuren geopend die anders voor publiek gesloten blijven.
Bekijk de foto's van ESOP XXV (homepage) » |
Zelf was ik ook een van de vele sprekers die tijdens het symposium een lezing gaven. Zo behandelde ik op zaterdag het thema Computer Simulations of the Baily's Beads (met dank aan Henk Bril voor de foto). |
ESOP XXV : film 'Souvenirs'
Naar aanleiding van het symposium ESOP XXV (2006), heb ik destijds de camcorder ter hand genomen en gedurende 25 uur alle facetten van deze gedenkwaardige week vastgelegd. In de 10 maanden die daarop volgden, werd een selectie gemaakt uit meer dan 1200 fragmenten en ontstond na de nodige uren montagewerk uiteindelijk een 3 uur durende film die de naam 'Souvenirs' meekreeg.
De film is inmiddels verspreid onder de deelnemers en de sponsoren. Er is echter nog een zeer beperkt aantal exemplaren beschikbaar voor iedereen die niet aan het symposium heeft deelgenomen, maar wel graag in het bezit wil komen van deze bijzondere documentaire. Wilt u de film bestellen? Maak dan € 25 over op rekeningnummer 836.56.00 ten name van 'De Nederlandse Vereniging van Waarnemers van Sterbedekkingen', te Zeddam. Dit alles onder vermelding van 'Souvenirs'. U krijgt dan tevens de bonus DVD met daarop alle lezingen die gedurende het weekend zijn gegeven. Zie afbeelding.
Disc 1
vrijdag 25 augustus
- Preparations
- Opening of ESOP XXV
- Buffet
- Group Photo
- Guided Tour
zaterdag 26 augustus
- Lecture Program
- Social Dinner
Disc 2
zondag 27 augustus
- Lecture Program
maandag 28 augustus
- ESTEC / ESA
- Space Expo
- Canal Tour
Disc 3
dinsdag 29 augustus
- Museum Boerhaave
- Observatory Sonnenborgh
woensdag 30 augustus
- Deltaworks "Neeltje Jans"
|
Waarnemers gezocht ...
Met de regelmaat van de klok vinden er in ons land rakende sterbedekkingen plaats. Tijdens zo'n rakende bedekking, die slechts vanuit een smalle strook zichtbaar is, kan het licht van de ster meerdere keren uitdoven als gevolg van het reliëf langs de maanrand. Aangezien dit reliëf niet tot in detail bekend is, staat van tevoren lang niet altijd vast wat je precies te zien krijgt. Het is met name deze onzekerheid die het waarnemen van rakende sterbedekkingen zo spannend maakt.
Door de Nederlandse Vereniging van Waarnemers van Sterbedekkingen worden veelal expedities ingericht naar rakende sterbedekkingen (ook niet-leden zijn van harte welkom), vooropgesteld dat de diverse omstandigheden een succesvolle waarneming mogelijk maken.
Expedities naar rakende sterbedekkingen zijn telkens weer bijzondere gebeurtenissen. Zo valt er altijd wel iéts voor wat zelfs jaren later nog onderwerp van gesprek is. Het is dan ook de avontuurlijk ingestelde waarnemer die zich tot dit soort expedities sterk aangetrokken voelt. Daarnaast heeft het waarnemen van een rakende sterbedekking ook wetenschappeljke waarde. Kortom, doe mee en meldt u aan voor een expeditie!
Lees meer over rakende sterbedekkingen » |
|
